Motyw buntu w literaturze

Bunt to postawa polegająca na sprzeciwie wobec jakichś wartości, ideałów, osób, sytuacji czy jakichkolwiek innych rzeczy materialnych bądź niematerialnych. Wynika ona z kontestacji rzeczywistości i wiąże się z aktywnym przeciwdziałaniem temu, wobec czego człowiek się buntuje. Bunt może być wyrazem rozczarowania światem, jak również chęcią propagowania nowych wartości kosztem innych. Nonkonformistyczne postaci buntowników, którzy nie pozostawili obojętni wobec tego, co im przeszkadzało, od zawsze pojawiały się w literaturze, dlatego warto rozważyć źródła i skutki takiego zachowania, jak również sposoby ujęcia i funkcje motywu buntu w literaturze.

Antygona

W dramacie Sofoklesa buntowniczką jest tytułowa bohaterka, która sprzeciwia się prawu narzuconemu przez Kreona, łamiąc wydany przez niego zakaz chowania skazanego za zdradę ojczyzny Polinejkesa. Jako że Polinejkes to brat Antygony, nie może ona pozwolić, aby odstąpić od pochówku, gdyż byłoby to wbrew odwiecznym prawom boski. Stając w obronie podstawowych praw religijnych, bohaterka jednocześnie łamie prawa ziemskie, wobec których się buntuje. Za pomocą tego motywu Sofokles pokazuje determinację, odwagę i wielkie poświecenie Antygony, która dla dobra brata nie boi się ryzykować własnym życiem.

Mit o Dedalu i Ikarze

Kiedy Dedal i Ikar przygotowywali się do ucieczki z Krety, gdzie byli uwięzieni z rozkazu Minosa, ojciec – Dedal – nakazał synowi, aby nie wznosił się zbyt wysoko, ponieważ słońce może roztopić wosk, który użyto jako budulec skrzydeł. Mimo to Ikar postąpił wbrew sugestiom ojca i poszybował za wysoko, przez co wosk się roztopił i niemogące unieść ciężaru młodzieńca skrzydła ściągnęły go do morza. Nierozważny bunt Ikara, który doprowadził go do śmierci, symbolizuje wielką ambicję, idealizm i chęć osiągania celów znajdujących się poza zasięgiem człowieka.

Mit o Demeter i Korze

Bogini ziemi, urodzaju i płodności – Demeter – miała córkę Korę, którą bardzo kochała. Jej nieposłuszeństwo i nierozwaga doprowadziły do tego, że zerwała zakazany kwiat, przez co trafiła w otchłań Hadesu. Nie mogąc pogodzić się ze stratą ukochanej córki, Demeter zbuntowała się przeciw bogom. Zrozpaczona bogini tak mocno lamentowała nad Korą, że żal okrył całe jej królestwo: ziemia przestała wydawać owoce i stała się jałowa, a bezowocna zima na stałe opanowała świat. Aby przywrócić porządek, Zeus zdecydował się oddać córkę Demeter pod warunkiem, że 3 miesiące w roku będzie spędzać z mężem. Bunt bogini ziemi i płodności wobec greckich bogów symbolizuje jej wielką matczyną miłość i pokazuje, do czego zdolna jest matka, która straciła dziecko.

Mit o Prometeuszu

Prometeusz, jako mitologiczny twórca ludzkości, chciał nauczyć człowieka posługiwania się ogniem, dlatego wykradł płomień z rydwanu Heliosa, mimo że zabronił tego najwyższy z bogów – Zeus. W efekcie pan Olimpu zesłał na ludzkość cierpienie i śmierć, a Prometeusza przykuł do skał, gdzie każdego dnia orzeł rozdrapywał jego wątrobę, która następnie się goiła. Jego bunt to dowód wielkiego heroizmu i poświęcenia dla człowieka. Z myślą o ludziach Prometeusz wypowiedział nieposłuszeństwo swojemu panu i poniósł za to srogą karę, dlatego można stwierdzić, że podstawą jego buntu był altruizm i bezinteresowna pomoc.

Adam i Ewa

Bunt pierwszych ludzi polegał na złamaniu boskiego zakazu i skosztowaniu jabłka z Drzewa poznania dobra i zła. Podsycił go Szatan, który pod postacią węża podstępem skusił Ewę, aby zerwała owoc, zjadła go i podzieliła się z Adamem. W związku z tym Adama i Ewę spotkała kara w postaci wygnania z Raju i obarczenia grzechem pierworodnym ich potomków, czyli każdego nowo narodzonego człowieka. Biblijny bunt pierwszych ludzi jest dowodem na naszą grzeszność i nieposłuszeństwo oraz powodem cierpienia, śmierci i trudności życiowych, jakie wiążą się z codzienną egzystencją. Gdyby nie sprzeciw Adama i Ewy, do dziś żylibyśmy bowiem w Raju.

Kain i Abel

Biblijna historia Kaina i jego brata Abla, którzy byli synami Adama i Ewy, ukazuje bunt tego pierwszego. Początkowo objawia się on poprzez złożenie niewystarczającej ofiary Bogu, której On nie przyjął, a jednocześnie przyjął ofiarę od Abla, która okazała się godna. Z zazdrości i poniżenia Kain zdenerwował się i zabił brata, a następnie okłamał Boga, iż nie wie, gdzie on się znajduje, co można uznać za kolejne wyrazy buntu. Za popełnione przewinienia Bóg ukarał Kaina, przeklął jego ziemie i wysłał na wieczną tułaczkę. Bunt biblijnego bohatera jest wyrazem ludzkiej zawiści i ma pokazać, że nieposłuszeństwo wobec Boga nigdy nie popłaca.

Syn Marnotrawny

Biblijnym buntownikiem jest również Syn Marnotrawny z jednej nowotestamentowych przypowieści. Sprzeciwił się on woli ojca i opuścił dom rodzinny. Nie chcąc być od niego uzależnionym, syn wziął ze sobą cały zgromadzony majątek i udał się w świat, aby prowadzić pełne zabawy i beztroski życie. Szybko okazało się jednak, że jego nieodpowiedzialność, lekkomyślność i buntowniczość wpędziła go w tarapaty, ponieważ stracił dobytek i zaczął żyć w biedzie. W celu uzyskania pomocy wrócił do rodzinnego domu, gdzie z serdecznością przyjął go ojciec. Bunt Syna Marnotrawnego jest więc wyrazem bezsensownego sprzeciwu wobec woli ojca. Nie ma on żadnych racjonalnych podstaw i wynika wyłącznie z lekkomyślności bohatera. Fakt, że mimo sprzeciwu ojciec przyjął syna ponownie pod swój dach, ma zobrazować miłosierdzie Boga.

Romeo i Julia

Romeo i Julia to para najsławniejszych kochanków w historii kultury, którzy wypowiedzieli nieposłuszeństwo wobec swoich rodów. Mimo że ich rodziny znajdowały się w stanie konfliktu, młodzi bohaterowie zdecydowali się zawiązać romans i potajemnie wziąć ślub. Ich bunt można uznać za dowód wielkiej miłości i ogromnego poświęcenia w jej imieniu. Romeo i Julia woleli bowiem zbuntować się przeciw najbliższym niż rezygnować ze swojego wyjątkowego uczucia. Ostatecznie ich wysiłki doprowadziły do tragedii i samobójstwa obojga. Romeo i Julia zbuntowali się wbrew wszystkiemu, traktując swoją miłość jako najważniejszą i właściwie jedyną wartość w życiu, poza którą nie istnieje nic innego.

Treny

Powstałe po śmierci córki Kochanowskiego Treny są wyrazem jego kryzysu światopoglądowego spowodowanego tym tragicznym wydarzeniem. Załamany poeta, nie mogąc pogodzić się z odejściem Urszulki, stracił wiarę w ideały i wartości, które jeszcze do niedawna miały dla niego fundamentalne znaczenie. Jednym z nich okazała się wiara w Boga, jeszcze do niedawna sławionego w podniosły sposób, chociażby w Pieśniach („Czego chcesz od nas, panie”, „Pieśń Świętojańska o Sobótce”). Bunt wobec Boga i sprzeciw wobec tego, że zabrał do siebie Urszulkę, szczególnie wyraźny jest w Trenach IX i XI. W Trenie IX występuje bowiem stwierdzenie „gdześkolwiek jest, jeśliś jest”, co oznacza, że podmiot liryczny dopuszcza brak życia pozagrobowego. Z kolei w Trenie XI Kochanowski poddaje w wątpliwość fundamenty wiary chrześcijańskiej, pytając retorycznie, czy kogokolwiek uratowały dobre uczynki i dodatkowo stwierdzając, że siła, która rządzi światem (nie mówi wprost, iż to Bóg, co pokazuje jego bunt), wykazując się wobec nas obojętnością. Widać zatem, że w Trenach pojawia się bunt przeciwko Bogu i chrześcijańskiemu porządkowi świata, który jest wyrazem wielkiego cierpienia, bezradności i bezsilności ojca tragicznie zmarłej córki. Warto też podkreślić, iż w Trenach Kochanowski buntuje się również wobec postulowanej przez siebie filozofii stoickiej i cnocie, ponieważ w obliczu tak dramatycznego wydarzenia jak śmierć najbliższej osoby ich wskazówki życiowe okazały nie przyniosły ukojenia.

Oda do młodości

Dzieło Mickiewicza to swego rodzaju manifest programowy pokolenia romantyków, za sprawą którego autor, reprezentant młodzieży filomackiej, wyraża swój bunt wobec oświeceniowych wartości. Podmiot liryczny uznaje, iż klasycy są zbyt mocno zapatrzeni w racje rozumu i nauki, dlatego nie potrafią postrzegać świata całym sobą. Nie uznając ideałów związanych z uczuciami, emocjami i duchowością, oświeceniowcy nie mogą zobaczyć tyle, ile kierujący się sercem romantycy. Z tego względu Mickiewicz postuluje bunt wobec nich i nazywa ich „starymi”, a swoje pokolenie stawia na piedestał i wychwala jego witalność oraz siłę płynącą z młodości. W „Odzie do młodości” motyw buntu występuje zatem w odniesieniu do konfliktu pokoleń pomiędzy romantykami a oświeceniowcami, w którym podmiot liryczny zdecydowanie staje po stronie tych pierwszych.

Dziady cz. III

W dramacie Adama Mickiewicza pojawia się motyw buntu przeciwko Bogu, który można obserwować w Wielkiej Improwizacji. Wygłaszając jeden z najsłynniejszych monologów w historii polskiej literatury, Konrad wyraża swój sprzeciw wobec Boga w związku z trudną sytuacją polityczną, w jakiej w dobie romantyzmu znajdowała się Polska. Główny bohater trzeciej części „Dziadów” żąda od Boga władzy na rzędem dusz i wyrzuca Mu, że jest obojętny na los ojczyzny. Bunt Konrada wynika zatem z jego wielkich patriotycznych uczuć, ale również z pychy i buty, wyrosłych na jego romantycznym przeświadczeniu o własnej wyjątkowości i talencie literackim, co według niego, pozwala mu równać się z Bogiem. Mimo to bunt Konrada okazuje się nieskuteczny, ponieważ Stwórca pozostaje głuchy na jego wołania i nawet mu nie odpowiada.

Cierpienia młodego Wertera

Tytułowy bohater dramatu Goethego to skrajny indywidualista, który nie potrafi odnaleźć się w świecie i buntuje się wobec zastanego porządku. Najmocniej uwierają go konwenanse społeczne kształtujące hierarchię między ludźmi i określające, kto jest mniej, a kto bardziej wartościowym człowiekiem. Wartości rozumu, pieniądza i prestiżu nie mają dla niego najmniejszego znaczenia, ponieważ zostały całkowicie wyparte przez ideał miłości, który dla Wertera ma fundamentalne znaczenie w życiu. Jego bunt wobec utartych schematów towarzyskich najwyraźniej widoczny jest podczas przyjęcia u Hrabiego C., kiedy nie opuszcza salonu, mimo że jako mieszczanin – choć wykształcony i kulturalny – nie powinien przebywać w towarzystwie szlachty. Również fakt wstawienia się za parobkiem, który z miłości i zazdrości pozbawił życia swojego konkurenta o względy ukochanej kobiety, uosabia bunt Wertera. Sprzeciw wobec tradycyjnego porządku widoczny jest także podczas rozmowy z Albertem o samobójstwie, gdy tytułowy bohater uważa, iż odebranie sobie życia to w istocie akt odwagi i szansa na wyzwolenie się z przyziemnych ograniczeń rzeczywistości.

Pan Tadeusz

Buntownikiem w epopei Adama Mickiewicz jest Jacek Soplica, który nie godzi się na utarte konwenanse obyczajowe i społeczne. Nie potrafił się pogodzić z koniecznością rozstania się ze swoją miłością Ewą spowodowaną brakiem zgody na ich związek ze strony ojca Ewy – Stolnika, Jacek zbuntował się i w geście rozpaczy poślubił ubogą szlachcianeczkę, choć nie darzył jej uczuciem tak intensywnym, jakim pałał do Horeszkówny. Żona szybko zmarła, a Soplica zaczął nadużywać alkoholu. Apogeum jego buntu stanowi zabójstwo Stolnika Horeszki, za które został posądzony o zdradę ojczyzny. Bunt Soplicy wynika więc z nieszczęśliwej miłości i sprzeciwu wobec utartych konwenansów, pozwalających ojcu wybrać męża dla córki.

Kordian

Innym romantycznym buntownik jest Kordian – tytułowy bohater dramatu Juliusza Słowackiego. Początkowo jest marzycielem ślepo wierzącym w ideał miłości, jednak kiedy się nim rozczarowuje, zostaje zagorzałym buntownikiem sprzeciwiającym się zastanej rzeczywistości. Kordian buntuje się przeciw trudnej sytuacji politycznej Polski i jako jeden z niewielu opowiada się za przeprowadzeniem zamachu na cara, którego nieudaną próbę zresztą podejmuje we własnym zakresie. Jako buntownik, chce dokonywać wielkich rzeczy, lecz jego ambicje okazują się zbyt duże jak na możliwości, jakie posiada. W dramacie Słowackiego bunt jest wyrazem miłości do ojczyzny i uosabia niespokojną oraz pełną ideałów duszę romantycznego bohatera.

Giaur

Buntownikiem jest bez wątpienia tytułowy bohater powieści poetyckiej George’a Byrona. Giaur nie akceptuje zasad rządzących światem i sprzeciwia się tureckiej obyczajowości, dlatego nie przeszkadza mu, że jego ukochana Layla jest branką baszy Hassana. W odwecie za zdradę Turek zabija Laylę, toteż Giaur nie pozostaje dłużny i odbiera mu życie. Jest to bohater niepogodzony ze światem, skrajny indywidualista i samotnik nieprzestrzegający żadnych zasad i żyjący wyłącznie z myślą o zemście oraz utraconej miłości. Jego bunt uosabia postawę bajroniczną charakteryzującą się kontestacją rzeczywistości, alienacją w społeczeństwie i zamknięciem w sobie.

Konrad Wallenrod

Za bohatera bajronicznego można uznać również Konrada Wallenroda. Tytułowy bohater utworu Adama Mickiewicza, który był rycerzem Krzyżackim, dowiedziawszy się, iż został w młodości porwany przez zakon, postanowił zbuntować się przeciw niemu. Nakłonił go do tego wajdelota Halban, śpiewając mu pieśni mówiące o jego pochodzeniu. Nie mogąc pogodzić się z sytuacją, w której się znalazł, Konrad Wallenrod podjął samotną i skrytobójczą walkę z Zakonem Krzyżackim. Decyzja o buncie wynikała z jego wielkiego patriotyzmu, stawiającego ojczyznę na szczycie hierarchii wartości, wyżej nawet od miłości. Bunt Konrada wiąże się z wielkim poświęceniem, heroizmem, konieczną opuszczenia ukochanej kobiety i niegodną rycerza walką z przeciwnikiem.

Nie-boska komedia

W „Nie-boskiej komedii” bunt polega zorganizowaniu rewolucji przez najniższe warstwy społeczne, które chcą w ten sposób dokonać przewrotu i zająć miejsce elit. Buntownikami są prości ludzie, tacy jak chłopi, mieszczanie, rzemieślnicy czy Żydzi wyrażający swój sprzeciw wobec kupców, właścicieli ziemskich, szlachty, a nawet całego porządku społecznego i Boga. Wykreowany przez Krasińskiego obraz buntu jest wielce negatywny i kojarzy się z upadkiem wartości, zezwierzęceniem oraz najniższymi instynktami. Bunt w „Nie-boskiej komedii” jest czymś złowrogim, destrukcyjnym i przynosi krwawe żniwo, ponieważ rewolucjoniści dokonują swojego przewrotu za pomocą przemocy. Ostatecznie to oni jednak przegrywają, gdyż Bóg ich unicestwia, nie pozwalając na stworzenie nowego ładu społecznego. Tak krytyczne ujęcie motywu buntu wynika z faktu, iż Krasiński osobiście był sceptyczny wobec idei rewolucji, której skutki mógł obserwować na przykładzie Francji (Rewolucja Francuska). Niemałe znaczenie miało zapewne również szlacheckie pochodzenie poety należącego do warstwy społecznej zwalczanej przez buntowników (Krasiński był magnatem i hrabią).

Zbrodnia i kara

Powieść Fiodora Dostojewskiego przedstawia bunt głównego bohatera – Rodiona Raskolnikowa, który sprzeciwia się filozofii chrześcijańskiej, negując podstawowe zasady moralne rządzące światem. Zainspirowany filozofią Nietzschego, dzieli ludzi na gorszych i lepszych, czyli takich, którzy dla dobra społeczeństwa mają prawo wykorzystywać jednostki z najniższych warstw społecznych. Uznając się za takiego „nadczłowieka”, Raskolnikow w geście buntu zabija starą lichwiarkę, aby następnie ukradzione jej pieniądze przeznaczyć na pomoc osobom pokrzywdzonym przez los (rodzina Sonii). Bunt Rodiona polega więc na negacji etyki chrześcijańskiej i relatywizacji moralności, a spowodowany jest otaczającą go niesprawiedliwością i wyzyskiem, których symbol stanowi stara lichwiarka. Przyczyny buntu Rodiona są zatem szlachetne, ale sposób jego realizacji (zabójstwo) – niedopuszczalny.

Święty Boże, święty mocny

Przeciwko Bogu buntuje się podmiot liryczny hymnu Jana Kasprowicza. Nie mogąc pogodzić się z cierpieniem swojego ludu i obojętnością wobec jego losu ze strony Stwórcy, osoba mówiąca poddaje w wątpliwość Jego dobrą wolę. Jako reprezentant ludzkości, świadomy występków i grzechów każdego człowieka, prosi Boga o litość i wybawienie przed agonią. Wołania podmiotu lirycznego pozostają jednak bez odpowiedzi, dlatego przyjmuje on postawę buntowniczą i biorąc na siebie odpowiedzialność za całą ludzkość, kieruje swoje prośby do Szatana. Jego bunt jest iście prometejski, bo zorganizowany przez pojedynczą jednostkę z myślą o losie całej ludzkiej zbiorowości.

Syzyfowe prace

Osadzona w realiach rosyjskiego zaboru powieść Stefana Żeromskiego przedstawia dzieje uczniów pewnej polskiej szkoły, którą poddano rusyfikacji. Bunt wobec zaborców chcących wyeliminować polski język i narodową kulturę zapoczątkowuje Bernard Zygier podczas śmiałego wystąpienia na forum klasy, kiedy zaczyna recytować „Redutę Ordona”. W ten sposób młody bohater dopinguje do buntu innych swoich kolegów, pobudzając w nich uczucia patriotyczne. Najwyraźniejszym przykładem sprzeciwu wobec rusycyzacji jest jednak postać Marcina Borowicza, który za sprawą odwagi Bernarda Zygiera przechodzi głęboką metamorfozę wewnętrzną, przeobrażając się z ogarniętego propagandą rusofila w polskiego patriotę.

Ludzie bezdomni

Młodopolskim buntownikiem jest doktor Tomasz Judym – główny bohater powieści Stefana Żeromskiego. Jego bunt polega na przeciwstawieniu się wyzyskowi, wykorzystywaniu i ubóstwu wśród najniższych warstw społecznych. Judym potrafi przyjąć nonkonformistyczną postawę podczas kontrowersyjnego odczytu u doktora Czernisza, kiedy z myślą o potrzebujących nawołuje do szerzenia higieny wśród warszawskiej biedoty, czym przekreśla sobie wygodną karierę lekarza „dla bogatych”. Bunt Tomasza uwidacznia się również podczas pobytu w Cisach, kiedy nie potrafi podporządkować się niesłusznym decyzjom kierownictwa, które z powodu zaniechania eliminacji źródła choroby mogą doprowadzić do rozprzestrzenienia się epidemii febry. Całe życie głównego bohatera „Ludzi bezdomnych” polega na buncie przeciw niesprawiedliwości społecznej, biedocie, wykorzystywaniu najniższych warstw społecznych i nierównościom klasowych. Nonkonformistyczna postawa wymaga od Tomasza Judyma poświęcenia osobistego szczęścia i miłości, a także wielkiej odwagi i determinacji w dążeniu do celu.

Siłaczka

Bardzo podobne ujęcie motywu buntu ukazuje inny utwór Stefana Żeromskiego – „Siłaczka”. Główna bohaterka to młoda nauczycielka – Stanisława Bozowska – która wyznaje etos pracy i wierzy w ideał edukacji. W związku z tym buntuje się przeciw niesprawiedliwości społecznej polegającej na słabym dostępie najniższych warstw społecznych do wiedzy. W związku z tym Bozowska całkowicie za darmo podejmuje się roli nauczycielki w prowincjonalnym miasteczku, przekreślając tym samym własne szczęście. W geście sprzeciwu główna bohaterka w ogromnym stopniu poświęca osobiste dążenia, co odbija się na jej zdrowiu. Swój heroiczny bunt wobec niesprawiedliwości i biedy okupuje utratą zdrowia i ostatecznie śmiercią.

Przedwiośnie

Kolejna w zestawieniu powieść Stefana Żeromskiego przedstawia bunt młodzieńczy głównego bohatera – Cezarego Baryki. Rozpoczyna się on, gdy w wieku kilkunastu lat ojciec Cezarego wyjeżdża na wojnę, a on zostaje wyłącznie pod opieką matki. Kobieta nie potrafi poradzić sobie z zachłyśniętym wolnością młodzieńcem, który nie słucha jej nakazów i zakazów. Buntownicza postawa Cezarego polega również na opuszczeniu się w nauce, robieniu problemów w szkole i poparciu krwawej rewolucji bolszewickiej. Takie zachowanie jest spowodowane gorącym temperamentem Cezarego Baryki, jego lekkomyślnością i nierozwagą oraz faktem, że po wyjeździe ojca uzyskał zbyt dużą swobodę.

Mistrz i Małgorzata

W powieści Michaiła Bułhakowa buntownikiem jest tytułowy Mistrz, który nie boi się pisać o rzeczach zakazanych w totalitarnej Rosji, takich jak Jezus czy Piłat. Mimo że cenzura aktywnie działa, on nie daje sobie zamknąć ust i tworzy dzieło zgodne ze swoją wizją, mimowolnie wyrażając w ten sposób sprzeciw wobec autokratycznego systemu politycznego. Bunt Mistrza jest okupiony cierpieniem, ponieważ z powodu napisania książki dopadły go problemy psychiczne i poczuł się odrzucony przez moskiewskich artystów. Ostatecznie jego postawa okazała się odpowiednia i przyniosła Mistrzowi korzyści w postaci powędrowania z ukochaną Małgorzatą do spokojnego domu w zaświatach, gdzie spotkają się z tym, których kochają.

Ferdydurke

W „Ferdydurke” Gombrowicza mamy do czynienia z buntem przeciwko formie, która ogranicza ludzi, krępuje ich naturalność i spontaniczność oraz narzuca określone zachowania, nie zawsze zgodne z prawdziwym charakterem i zamierzeniami człowieka. Pierwszy bunt głównego bohatera – Józia – ma miejsce w szkole, gdzie sprzeciwia się „upupianiu” uczniów, czyli eliminowaniu ich kreatywności, indywidualności i samodzielnego myślenia. Następnie udaje się do domu państwa Młodziaków, w którym buntuje się przeciw formie poprzez zorganizowanie podstępu mającego ukazać zakłamanie mieszczan stylizujących na ludzi nowoczesnych i wyzwolonych. Ostatni etap buntu Józia przeciwko konwenansom rozgrywa się w konserwatywnym dworku szlacheckim państwa Hurleckich, gdzie bohater wykpiwa zachowanie domowników bazujące na starodawnych obyczajach. Mimo to bunt głównego bohatera przeciwko formie, konwenansom i utartym zwyczajom okazuje się nieskuteczny, bo – jak sam stwierdza – nie da się wyzbyć „gęby”, a można jedynie ją zmienić na inną. W ten sposób Gombrowicz chce powiedzieć, że w dzisiejszym świecie nie ma miejsca na indywidualizm, niezależność i pełną suwerenność, bo ograniczają nas ramy życia społecznego i kulturowego. Niepowodzenie buntu Józia ma pokazać, że należy się z tym pogodzić i uznać taki stan rzeczy za obiektywny.

Proces

Franz Kafka ukazuje historię pewnego przeciętnego mężczyzny – urzędnika Józefa K., przeciw któremu z niewiadomych przyczyny został wytoczony proces. Główny bohater powieści nie ma pojęcia, dlaczego pomówiono go o złamanie prawa, dlatego buntuje się i postanawia walczyć o swoje prawa. Chcąc znaleźć pytania na dręczące go odpowiedzi, nie umie odnaleźć żadnego przedstawiciela władzy, który wyjaśniłby jego wątpliwości. Miota się i gubi, przez co odczuwa coraz większą niechęć wobec całej sytuacji. Ostatecznie Józef K. poddaje się i godzi się z wyrokiem, jaki na niego spadł – karą śmierci. W powieści Kafki pojawia się zatem motyw nieudanego i nieskutecznego buntu przeciwko totalitarnej władzy, która jest bezwzględna, bezduszna i za nic ma protest przeciętnego człowieka. Sprzeciw jest wyrazem niemocy i słabości wobec bezlitosnego systemu.

Folwark zwierzęcy

W „Folwarku zwierzęcym” George’a Orwella odbywa się bunt zwierząt na farmie, które sprzeciwiają się nierozsądnej władzy człowieka. Organizując rewolucję, występują przeciwko złemu traktowaniu przez ludzi i związanych z tym ograniczeniom wolności. Początkowo bunt silnie zbliżył do siebie zwierzęta i wyzwolił w nich pragnienie wolności, w czym duża zasługa przywódców, czyli świń. Przewrót ostatecznie doszedł do skutku i pozwolił zwierzętom na uzyskanie pełnej niezależności. Szybko okazało się jednak, że buntownicze świnie straciły hamulce moralne i zachłysnęły się władzą. Nie wahały się stopniowo ograniczać wolności poddanych, systematycznie budując totalitarny system „społeczny”. W „Folwarku zwierzęcym” bunt jest więc paradoksalnie sposobem na wyzwolenie się z niewoli oraz jednocześnie czynnikiem, który wpędza zwierzęta do kolejnego zniewolenia, ale tym razem od żądnych władzy świń.

Inny świat

Jednym z buntowników występujących w „Innym świecie” jest Kostylew, który wyraża otwarty sprzeciw wobec totalitarnego systemu. Robi to w sposób heroiczny, odmawiając pracowania na rzecz sowieckiego obozu. Aby uniknąć wypełniania obowiązków, dokonuje nawet samookaleczenia, przez co ostatecznie umiera, gdyż oblewa się wrzątkiem. Innym przykładem sprzeciwu wobec systemu totalitarnego jest postawa sióstr zakonnych, które również odmawiają pracy, uznając, że w ten sposób służą Szatanowi, co kłóci się z ich wiarą. Podobnie jak Kostylew, tak i one z tego powodu zginęły, lecz w przeciwieństwie do niego zostały rozstrzelane. Pozytywne efekty przynosi natomiast bunt Polaków zorganizowany przez zdesperowanego Gustawa, gdyż doprowadza do uwolnienia więźniów. Za przejaw niesubordynacji wobec Sowietów należy uznać także podejmowane przez Rusto Kariwiena próby ucieczki z obozu oraz rozpowszechnianie przez Natalię Lwowną książki „Zapiski z martwego domu” wśród osadzonych w obozie. Okupiony największą ofiarą bunt Kostylewa jest pełen odwagi, poświęcenia i samozaparcia, a ponadto wymaga najwyższego bohaterstwa. Opisane w „Innym świecie” przykłady niesubordynacji polegają zatem na łamaniu zasad panujących w sowieckim łagrze i wymagają wielkiej odwagi, poświęcenia, samozaparcia oraz najwyższego bohaterstwa.

Kamienie na szaniec

W „Kamieniach na szaniec” buntownikami są młodzi Polacy aktywnie walczący z okupantem. Chcąc przeciwstawić się Niemcom, Zośka, Alek i Rudy wstępują do różnego rodzaju organizacji patriotycznych i dywersyjnych. Niejednokrotnie biorą udział w akcjach wymierzonych przeciwko okupantowi, takich jak rozlepianie ulotek, podkładanie bomb pod niemieckie transporty czy wysadzanie mostów, którymi podróżują żołnierze wroga. Bunt wobec okupanta jest podyktowany patriotyzmem bohaterów „Kamieni na szaniec”, dla których ojczyzna ma fundamentalne znaczenie, dlatego nie boją się zaryzykować i poświęcić życia w jej obronie.

Zdążyć przed panem Bogiem

W reportażu Hanny Krall motyw buntu pojawia się w dwóch odsłonach: jednostkowej i zbiorowej. Samotną jednostką, która buntuje się przeciw Bogu i chce pokrzyżować jego plany, jest główna postać utworu – Marek Edelman. Ratując życie więźniów wywożonych na śmierć, kardiochirurg walczy z boskim przeznaczeniem. Również po wojnie Marek Edelman buntował się przeciw boskim planom, tyle że robił to już jako lekarz, który na stole operacyjnym przedłużał życie pacjentom. Z kolei zbiorowy bunt w „Zdążyć przed panem Bogiem” ma miejsce podczas powstania w getcie, kiedy to Żydzi postanowili przeciwstawić się Nazistom, co z powodu olbrzymiej przewagi Niemców oznaczało wydanie na siebie wyroku śmierci.

Buszujący w zbożu

„Buszujący w zbożu” ukazuje młodzieńczy bunt siedemnastoletniego chłopaka pochodzącego z dobrego domu, który staje w opozycji do tradycyjnych norm, praw i zasad rządzących kulturą oraz życiem społecznym. Wyrazem sprzeciwu Holdena jest rezygnacja z nauki i nierespektowanie woli rodziców. Ponadto młodzieniec nie zważa na zakaz palenia papierosów wydany przez lekarza, a nawet sprowadza prostytutkę do hotelu. Kulminacją jego buntu jest ucieczka z domu i włóczenie się po Nowym Jorku, co ostatecznie daje mu do zrozumienia, iż postawa polegająca na sprzeciwie wobec wszystkiego, co tylko możliwe, jest nieodpowiednia i nieodpowiedzialna. W „Buszującym w zbożu” bunt jest więc całkowicie pozbawiony racjonalnych podstaw i uosabia młodzieńczy sprzeciw wobec świata.

Dżuma

Największym buntownikiem w powieści jest bez wątpienia główny bohater – doktor Bernard Rieux. Sprzeciwia się on złu, jakim jest epidemia dżumy szalejąca w mieście Oran, mimo iż dobrze ma świadomość, że w walce z tak bezwzględnym przeciwnikiem nie ma szans. Swój bunt doktor uważa za obowiązek lekarski, ponieważ przysięgał leczyć chorych, a także ludzki, gdyż uważa, że walka ze złem należy do moralnych powinności każdego człowieka. Z tego względu stara się zminimalizować cierpienie chorych, choć wiąże się to z ryzykiem zarażenia, co oznacza śmierć. Bernard Rieux wyraża aktywny sprzeciw wobec niezawinionego cierpienia, zła i śmierci, który wymaga od niego ogromnego poświęcenia, samozaparcia i determinacji.

Mała Apokalipsa

Wyrazem buntu w „Małej Apokalipsie” jest akt samospalenia dokonany przez głównego bohatera. Tak desperacki krok wynika z chęci zamanifestowania sprzeciwu wobec totalitarnego systemu komunistycznego, który zrujnował życie Polaków. Nie mogąc się pogodzić ze zniszczeniami wywołanymi przez reżimowe władze i upodleniem przeciętnych ludzi żyjących w kraju, wędruje przez Warszawę, aby przed gmachem Pałacu Kultury i Nauki odebrać sobie życie i pokazać tym samym, że wolność jednostki i narodu ma dla niego fundamentalne znaczenie.

Szewcy

W „Szewcach” Witkiewicza bunt polega na przeprowadzeniu rewolucji przez jedną z warstw społecznych, która w ten sposób zdobywa władzę kosztem innej grupy. Najpierw buntuje się prokurator Scurvy, w efekcie czego wprowadza on faszystowski system rządów. Jego przewrót jest okrutny i okupiony terrorem, dlatego szewcy, którzy są przez niego prześladowani, również się buntują i odbierają mu władzę. Oni z kolei ustrój faszystowski zamieniają na inny totalitaryzm, tym razem komunistyczny. Ich rewolucja nie różni się wcale od tej przeprowadzonej przez prokuratora Scurvy’ego, ponieważ tak samo jak ona ma celu zdobycie władzy i zapewnienie sobie wygodnego życia przez szewców. Sprzeciw wobec takiego porządku społecznego organizują natomiast technokraci, którzy industrializują świat i umniejszą rolę człowieka kosztem robotów i maszyn. W „Szewcach” każdy kolejny bunt polega na rewolucji mającej całkowicie zmienić funkcjonującą w danym momencie sytuację społeczną. Nie ma tu miejsca na wyższe wartości, gdyż celem rewolucjonistów jest wyłącznie zdobycie i sprawowanie totalitarnej władzy. Ostatecznie doprowadza to do całkowitej destrukcji społeczeństwa na wszystkich polach – moralnym, ekonomicznym, społecznym, obyczajowym i kulturalnym. Takie ujęcie motywu buntu wpisuje się w katastroficzne założenia utworu.

Tango

Dramat Sławomira Mrożka przedstawia dość nietypowy bunt podjęty przez rodziców i dziadków głównego bohatera – Artura. Mianowicie wyrażają oni sprzeciw wobec tradycyjnego porządku świata i mimo swojego niemłodego wieku zachowują się jak wyzwolona młodzież. Ich postawa polega na pełnej wolności obyczajowej, seksualnej i moralnej, dlatego widzimy, jak żona bez skrupułów zdradza męża za jego przyzwoleniem, babcia w podeszłym wieku ubiera się jak nastolatka, a ojciec cały czas chodzi w piżamie. Ich bunt jest karykaturalny i nie pasuje do poważnych ról społecznych, w które się wcielają. Z tego względu kontrrewolucję planuje przeprowadzić najmłodszy syn i wnuk – Artur, który jest najbardziej odpowiedzialnym członkiem rodziny. Jego bunt ma na celu przywrócenie tradycyjnego porządku w życiu najbliższych i polega na chęci zorganizowania ślubu z ukochaną. Ostatecznie jednak Artur przegrywa, ponieważ ukochana go zdradziła, a on sam został zabity przez Edka.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *