Motyw dziecka i dzieciństwa w literaturze

Dzieciństwo to okres beztroski, zabawy, niewinności i radości, który w świadomości każdego człowieka zapisuje się w sposób szczególny. W tym czasie poznajemy świat, kształtuje swoją osobowość, wyrabiamy światopogląd i poznajemy najbliższe osoby. Dzieciństwo to bez wątpienia okres wyjątkowy, który ma ogromny wpływ na to, kim jesteśmy jako dorośli. Dzieci odgrywają ważną rolę również w literaturze, gdzie ich funkcje i portrety są bardzo różne. Motyw ten był szczególnie popularny w dobie pozytywizmu, choć oczywiście pojawiał się też w innych epokach.

Mit o Demeter i Korze

Starożytny mit ukazuje dramatyczną historię matki – greckiej bogini Demeter – i jej córki – Kory, która została odebrana rodzicielce z uwagi na fakt, iż zerwała zakazany kwiat narcyza. W związku z tym do swojego podziemnego królestwa umarłych zabrał ją Hades, co tak zasmuciło Demeter, że przestała dbać o ziemię, plony i zboża, czego efekty okazały się tragiczne dla ludzkości. W antycznym micie dziecko jest nierozważne i nie potrafi opanować pokus związanych z chęcią zerwania kwiatu narcyza, choć wie, że nie powinno tego robić. Motyw dziecka podkreśla wielką miłość matki do dziecka oraz ich ogromne przywiązanie. Uczucie Demeter do Kory ma dla niej nadrzędne znaczenie i właściwie nic poza nim nie liczy się dla niej. W ten sposób mit pokazuje, że matczyna miłość jest najistotniejszą wartością w życiu każdej kobiety.

Treny

Tematem Trenów Kochanowskiego jest jego córka, która zmarła, gdy miała 3 lata. Jej śmierć odcisnęła ogromne piętno na życiu poety, doprowadzając go na skraj załamania światopoglądowego i psychicznego. W Trenach Urszulka została sportretowana jako niewinna, beztroska, radosna, energiczna i pełna radości istota, której odejście wywróciło do góry nogami świat Kochanowskiego. Dziecko w Trenach staje się przyczyną uciechy i smutku ojca, jego nadzieją na przyszłość, której chce przekazać talent pisarski, a także obiektem największej troski. Kochanowski utożsamia Urszulkę z własnym szczęściem, dlatego gdy ją traci, również ono odchodzi w niepamięć i zamienia się w pasmo cierpień. Odpowiedź na pytanie, gdzie po śmierci znajduje się córka, nie daje spokoju poecie i burzy jego światopogląd, a nawet wiarę w Boga.

Dziady cz. II

Tak samo beztroskimi i niewinnymi dziećmi są Józio i Rózia – duchy pojawiające się w drugiej części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Mają one postać aniołów, które podczas guseł przybywają do kaplicy na cmentarz, aby prosić o ziarnko goryczy, bez którego nie mogą dostać się do nieba. W życiu doczesnym nie doznały bowiem cierpienia ani trwogi, dlatego było ono zbyt łatwe i z tego powodu zamknięto przed nimi bramy do Raju. Takie ujęcie motywu dziecka ma za zadanie pokazać, że życie ma prawdziwy wymiar dopiero wówczas, gdy poznamy wszystkie jego smaki, włącznie z gorzkim cierpieniem, bólem i smutkiem, którego z powodu przedwczesnej śmierci nie zaznali Józio i Rózia.

Król Olch

W balladzie Goethego głównym bohaterem jest ojciec jadący wraz ze swoim chorym synem na koniu. Przemierzając ciemny las, majaczące dziecko opowiada ojcu o swoich fantastycznych wizjach, lecz ten pozostaje wobec nich sceptyczny. Wizja dziecka przedstawia postać tytułowego króla Elfów zapraszającego małoletnią postać do swojego świata. Kiedy zjawie nie udaj się osiągnąć celu, od prośby przechodzi do groźby i sprawia, że stan dziecka szybko ulega pogorszeniu. Ostatecznie chłopiec umiera. W „Królu Olch” postać dziecka jest swego rodzaju łącznikiem pomiędzy światem rzeczywistym a transcendentnym, a także staje się nośnikiem wartości romantycznych symbolizowanych przez uczucia i emocje. Chłopiec staje tym samym w opozycji do sceptycznego ojca, który podważa zasadność jego wizji, tłumacząc je chorobą. Za pomocą motywu dziecka Goethe pokazuje, że świat uczuć, przeczuć i zmysłów istnieje na równi ze światem naturalnym.

Nie-boska komedia

W „Nie-boskiej komedii”, podobnie jak w „Królu Olch”, dziecko jest dotknięte ciężką chorobą i potrafi nawiązać kontakt ze światem niematerialnym. Orcio – bo o nim mowa – to zamknięty w sobie, wątły i cierpiący na ślepotę chłopiec o wielkim talencie poetyckim. Jest to niezwykłe dziecko, które zamiast cieszyć się i bawić, stale się zamartwia, frapuje i cierpi w wyniku przepowiedni rzuconej przez matkę. Orcia można określić jako człowieka niezwykle wrażliwego, zamkniętego w sobie i bogatego wewnętrznie, który potrafi wejść do świata nierzeczywistego, jak chociażby wówczas, gdy spotyka ducha matki czy przepowiada przyszłość. Orcio cierpi za winy ojca, a jego życie przybiera postać urojeń i obsesji spowodowanej poezją. Takie ujęcie motywu dziecka ma na celu zobrazowanie funkcji, jaką według Krasińskiego powinna pełnić poezja.

Janko Muzykant

Nowela Henryka Sienkiewicza prezentuje tragiczne losy tytułowego bohatera – dziesięcioletnie Janka żyjącego na wsi. Jego wielkim talentem jest umiejętność gry na skrzypcach, która ogromnie go fascynuje i niemal stanowi jego sens życia. Choć jest niezwykle utalentowany muzycznie, to nie jest dane mu rozwijać swojej pasji z powodu skrajnie trudnych warunków, w jakich przyszło mu żyć. Wiejska rzeczywistość, pełna biedy, głodu i ciężkiej pracy, nie tylko nie pozwala mu rozwinąć skrzydeł, ale nawet przynosi śmierć, ponieważ zostaje niesłusznie oskarżony o kradzież skrzypiec i z tego powodu pobity. Rany są na tyle silne, że odbierają wątłemu chłopcu życie. Szykany spowodowane wielkim talentem stały się więc przekleństwem dla Janka, dlatego jego los można określić jako tragiczny i pełen nieszczęścia. Funkcją takiego sposobu przedstawienia motywu śmierci w „Janku Muzykancie” jest zwrócenie uwagi na zacofanie na wsi, brak jakichkolwiek perspektyw dla dzieci i skrajnie trudne warunki, w jakich one egzystują. Wpisuje się to w pozytywistyczny program pracy u podstaw i pracy organicznej.

W pustyni i w puszczy

Dwoje dzieci – ośmioletnia Nel Rawlison i czternastoletni Staś Tarkowski – to główni bohaterowie powieści Henryka Sienkiewicza. Czytelnik obserwuje ich pełną przygód i niebezpieczeństw podróż przez afrykańską pustynię, w trakcie której zostali porwani. Dzięki temu dokładnie poznajemy ich obojga i przyglądamy się ich dojrzewaniu. We „W pustyni i w puszczy” dzieci zostają wystawione na wielką próbę odpowiedzialności, solidarności i odwagi, z której wywiązują się lepiej niż dorośli. Staś potrafi bowiem otoczyć Nel opieką i stać się jej wybawicielem, a ona dzielnie go wspiera i pomaga, jak tylko umie. Powieść Sienkiewicza ukazuje nad wyraz dojrzałe, odpowiedzialności i bohaterskie dzieci, które w trakcie trwania fabuły zmieniają się w niemal dorosłe osoby.

Dobra pani

Główną bohaterką noweli Elizy Orzeszkowej jest pięcioletnia Helena, która jako sierota zostaje adoptowana przez majętną Ewelinę Krzycką. Początkowo opiekunka dziewczynki dobrze wywiązuje się ze swojej roli i jest dla niej dużym wsparciem, lecz po jakimś czasie sytuacja diametralnie się zmienia. Opieka nad Helą stopniowo zaczyna nudzić Ewelinę i kiedy wreszcie całkowicie traci na to ochotę, oddaje dziecko do biednej rodziny, w której nie potrafi się odnaleźć. Przyzwyczajona do bogatego życia, nie umie dostosować się do nowych, strasznie ubogich warunków. W przeciwieństwie do swojego nowego rodzeństwa jest nieszczęśliwa, zawiedziona i czuje się odrzucona. Hela jest zatem pokrzywdzonym przez los, biednym i wykorzystywanym dzieckiem, którego historia porusza czytelnika i wzbudza w nim odruch litości. Ujęcie motywu dziecka w tak przytłaczający sposób to typowy zabieg dla epoki pozytywizmu, której przedstawiciele silnie akcentowali takie problemy społeczny jak bieda, brak edukacji, wyzysk czy rozwarstwienie klasowe.

A… B… C…

Kolejna nowela Elizy Orzeszkowej, w której ważną rolę odgrywają – jakże by inaczej! – pokrzywdzone dzieci. Dwunastoletnim Kostkiem, który uchodzi za łobuza, i młodszą Mańką – córką stróża – opiekuje się młoda nauczycielka Joanna Lipska. Za sprawą odpowiedniego podejścia udaje się jej sprowadzić Kostka na dobrą drogę i przywołać go do porządku, a Mańkę inspiruje do pilnej nauki i staje się dla młodej dziewczyny wzorem oraz źródłem wiedzy. Dzieci z „A… B… C…”, którymi opiekuje się Lipska, żyją w biedzie, są w pełni uzależnione od woli dorosłych, rodzice się nimi nie zajmują, a opieka Joanny to ich jedyna szansa na zdobycie wiedzy. Główna bohaterka potrafi jednak odnaleźć w nich pokłady dobroci, wrażliwości i talentu, dzięki czemu stają się szczęśliwsze. U Orzeszkowej motyw dziecka został wykorzystany w typowo pozytywistyczny sposób, czyli po to, aby wzruszyć czytelnika i pokazać mu, jak trudny los czekał najmłodszych w XIX wieku.

Tadeusz

Głównym bohaterem noweli Elizy Orzeszkowej jest dwuletni Tadeusz, który dopiero co poznaje świat. Ciekawi go przyroda, inni ludzie, zwierzęta i przedmioty, dlatego kiedy pozbawiony opieki z zaciekawieniem podąża za sikorką, wpada do stawu i topi się w nim, szybko ponosi śmierć. Tadeusz to dziecko uzależnione od dorosłych, które bez ich opieki nie potrafi przetrwać, więc przytrafia mu się tragedia, gdy rodzice ani inni ciężko pracujący chłopi nie mają czasu się nim zająć. Jego los jest wielce nieszczęśliwy i niemal niewytłumaczalny. Paradoksalnie Orzeszkowa nie upatruje winy w rodzicach, lecz w ówczesnych stosunkach społecznych, w wyniku których wykorzystywani do najcięższych prac chłopi nie mieli nawet chwili, aby zająć się dziećmi i zapewnić im odpowiednią opiekę. Dziecko jest tu ofiarą systemu i niemym oskarżeniem wobec dziejowej niesprawiedliwości.

Nasza szkapa

W „Naszej szkapie” Maria Konopnicka opisuje życie biednej, ale szczęśliwej rodziny Mostowiaków, w której wychowuje się trzech chłopców: Felek, Piotruś i Wicek. Warunki, w jakich egzystują, są bardzo trudne: brakuje pieniędzy na zapewnienie podstawowych środków do życia, a dzielić trzeba się nawet jedzeniem. Mimo to wszyscy trzej bracia potrafią wspólnie bawić się, wspierać się wzajemnie i pomagać rodzinie, jak tylko się da. Ich beztroska może wskazywać, że tak mocno przyzwyczaili się do nędzy, iż postrzegają ją jako codzienność i coś normalnego. Chłopcy są silnie zżyci nie tylko ze sobą, ale również z tytułową klacz, która oprócz szansy na zarobek daje im chwile radości. Wszyscy trzej z godnością i szlachetnością przyjmują los, a rodzinna lojalność i wrodzona wrażliwość każą im najpierw myśleć o drugim bracie, a dopiero potem o sobie. Jednak nawet taka postawa nie ratuje ich przed agonią chorej matki i stratą ukochanej szkapy, którą sprzedano, aby zdobyć jakiekolwiek środki finansowe. „Nasza szkapa” to kolejna pozytywistyczna nowela wpisująca się w schematyczne dla tej epoki ujęcie motywu dziecka. Konopnicka przedstawia bowiem wrażliwe, niewinne i beztroskie dzieci, które zostały pokrzywdzone przez los i nie z własnej winy znalazły się w skrajnie trudnej sytuacji życiowej, z którą nierzadko nie radzą sobie nawet ludzie dorośli. Ma to uzmysłowić czytelnikowi, jak skomplikowany był los biednych dzieci w XIX wieku.

Mendel Gdański

Jedną z głównych postaci pojawiających się w noweli Marii Konopnickiej jest dziesięcioletni Jakub – pozbawiony matki wnuczek tytułowego Mendla. Obaj mają żydowskie korzenie, wobec których wyrażają najwyższy szacunek i nie kryją się z nimi. Z powodu swojego pochodzenia dziecko jest obmawiane w szkole i obelżywie nazywane Żydem. Kiedy w mieście dochodzi do ataku na Żydów, Mendel stara się przyjąć go z otwartą przyłbicą i nie uciekać, więc nie chowa siebie i Jakuba, gdy przychodzą napastnicy i zamiast uciekać, wraz z wnuczkiem stoi w oknie. Choć zachowują godność, to Jakub traci poczucie bezpieczeństwa i czuje się wyobcowany w nieakceptującym go społeczeństwie. W „Mendlu Gdańskim” niewinne i bezbronne dziecko jest obiektem antysemickiej niechęci, a jego postać służy do zwrócenia uwagi nietolerancję wobec Żydów panującą w XIX w.

Anielka

Kolejna pozytywistyczna nowela, tym razem napisana przez Bolesława Prusa. Autor przedstawia historię tytułowej bohaterki – trzynastoletniej, wrażliwej dziewczynki, której przyszło żyć w co prawda w szlacheckiej, ale mimo to nieodpowiedzialnej rodzinie. Jej ojciec to nierozważny hulaka i bawidamek, który doprowadził do ruiny cały majątek, a zrezygnowana matka z powodu problemów osobistych i finansowych zamknęła się w świecie sentymentalnych romansów. Wszystko to kończy się bankructwem, spaleniem domostwa i śmiercią matki tytułowej bohaterki. Ogromnego napięcia nie wytrzymuje też Anielka i również umiera. Tragiczny los niewinnego i skrzywdzonego dziecka, które dodatkowo jest tak wrażliwe, sympatyczne i szlachetne jak Anielka, wzrusza czytelnika i pokazuje, jak w jak trudnych warunkach żyło się dzieciom w XIX wieku.

Katarynka

Skrzywdzoną przez los dziewczynkę przedstawia inna nowela Bolesława Prusa – „Katarynka”. Niewidoma bohaterka ma 8 lat i żyje wraz z matką i siostrą. Bezimienna dziewczynka straciła wzrok w wieku 6 lat i z tego powodu czuje się nieszczęśliwa, mimo że najbliżsi próbują ją wspierać. Jej smutek dodatkowo potęguje konieczność przeprowadzki z ukochanego mieszkania do niezbyt przyjaznej kamienicy. W odróżnieniu od innych pozytywistycznych dzieł ujętych w niniejszym zestawieniu wymowa „Katarynki” jest jednak optymistyczna, ponieważ dzięki dźwiękom wygrywanym przez katarynkę ślepa dziewczynka wielce się uradowała, a widzący to jej sąsiad – dobrze sytuowany prawnik – nakazał wpuszczanie kataryniarzy na podwórko każdego dnia i wyraził niemą chęć pomocy w wyleczeniu ciężkiej choroby bohaterki. Widać więc, że ujęcie motywu dziecka w odniesieniu do jego cierpienia jest obecne w „Katarynce”, ale pojawia się również iskierka nadziei na lepszy los dla dziewczynki. W ten sposób Prus chce podkreślić, iż mimo wszystko widzi nadzieję dla młodych Polaków dorastających w państwie ograbionym przez zaborców.

Antek

Tytułowy bohater noweli Bolesława Prusa w dużej mierze przypomina Janka Muzykanta. Obaj są żyjącymi w biedzie i niezwykle utalentowanymi chłopcami, którzy z powodu swoich uzdolnień spotykają się z szykanami ze strony wiejskiego społeczeństwa. Talentem Antka jest rzeźbiarstwo i choć jego uzdolnienia i ambicje są mocno wygórowane, to z powodu wiejskiego zacofania i wszechogarniającej biedy Antek nie jest w stanie ich realizować. Matka krytykuje go za fascynację rzeźbiarstwem i zmusza do wyczerpującej pracy w polu, choć chłopiec nie ma do tego żadnych predyspozycji. Jego talent zauważa jedynie kowal, lecz w obawie przed konkurencją zamyka mu drogę do zawodu. Przykład Antka obrazuje zaściankowość, zacofanie i brak edukacji wśród wiejskich chłopów, którzy marnują wielkie talenty i codzienną egzystencję dziecka sprowadzają do żmudnej pracy w polu.

Lalka

Żyjące w biedzie, pozbawione ojca i uzależnione od zaradności matki dziecko zaprezentowano w „Lalce”. Córka Heleny Stawskiej – Helusia – wzbudza zachwyt niemal w każdym, kto ma z nią kontakt. Jej postawa jest symbolem beztroskiego dzieciństwa: okresu, kiedy każdy z nas poznawał świat i cieszył się życiem oraz zabawą, nie przejmując się jakimikolwiek problemami. Helusia jest tak kochanym dzieckiem, że Wokulski, z którym zresztą często się bawi, ofiarowuje jej posag. Dziewczyna daje radość również Rzeckiemu, wielokrotnie podkreślającemu jej pozytywny wpływ na swoje samopoczucie w danym dniu. Córka pani Stawskiej jest nad wyraz radosna, miła, przyjacielska, ciekawa świata, inteligentna i otwarta, a także bardzo mocno zżyta z matką dbającą o nią ze wszystkich sił. Helusię można uznać za typowo pozytywistyczne dziecko, którego trudna sytuacja życiowa kontrastuje z beztroskim, radosnym i niczego nieświadomym usposobieniem.

Omyłka

Na tle wszystkich omówionych powyżej dzieł pozytywistycznych „Omyłka” wypada dość oryginalnie, bo dziecko jest tu przede wszystkim obserwatorem i obiektywnym narratorem, które nie cierpi, ale przedstawia fabułę. Prus posługuje się siedmioletnim narratorem, aby w nieco strywializowany, prosty i zrozumiały dla każdego sposób zaprezentować skomplikowaną, powstańczą rzeczywistość polityczną. Choć dziecko wyłącznie opisuje to, co widzi i nie dokonuje przy tym ocen wartościujących, na podstawie jego narracji bez problemu da się wyczuć, które postaci są przedstawione w pozytywnym, a które w negatywnym świetle. Ciekawy świata Antek ma za zadanie odkrywać jego kolejny elementy i interesować się sprawami istotnymi w kontekście fabuły i wymowy dzieła, takimi jak chatka domniemanego zdrajcy czy postawa kasjera i burmistrza. Świat widziany jego oczami jest nieskomplikowany, a jego spojrzenie dość naiwne i uproszczone, dzięki czemu Prus może przekazać główne założenia swojego dzieła w sposób ukryty, tak aby nie podpaść ówczesnej cenzurze i jednocześnie dość wyraźnie zaznaczyć główne tezy.

Alicja w Krainie Czarów

Tytułowa bohaterka powieści Lewisa Carrolla jest bardzo ciekawą świata, siedmioletnią dziewczynką, która nie waha się zaryzykować, aby znaleźć odpowiedź na nurtujące ją pytania. Bez wahania goni uciekającego królika i ląduje w fantastycznym świecie, a surrealistyczna rzeczywistość tak ją fascynuje, że bez wahania nawiązuje nowe kontakty i próbuje odkrywać kolejne lokalizacje. Alicja to odważne dziecko, które nie boi się przeciwstawić królowej Kier, a jej ciekawość świata i upartość budzą podziw. Przede wszystkim jednak główna bohaterka jest niepoprawną marzycielką, której niczym nieograniczona wyobraźnia staje się głównym elementem fabuły tej niezwykłej powieści.

Dzieciństwo – Leopold Staff

Wiersz „Dzieciństwo” Leopolda Staffa jest lirycznym powrotem do lat dzieciństwa i pełnym sentymentu wspomnieniem beztroskich dni młodości. Kolejno przywoływane przedmioty, mimo że tak codzienne i zwyczajne, wzbudzają w podmiocie lirycznym ciepłe uczucia związane z niewinnym dzieciństwem, kiedy z fascynacją każdego dnia poznawał i pochłaniał świat. Wspomnienie lat młodości napawa osobę mówiącą szczęściem, lecz jest tak ulotne i nierzeczywiste, że wydaje się snem. Podmiot liryczny przypomina sobie pełen zachwytów, tajemnic i fascynacji czas dzieciństwa, idealizując go w ten sposób.

Dziewczynka z zapałkami

Klasyczna baśń Hansa Christiana ukazuje wzruszającą historię samotnej i biednej dziewczynki, która w noc sylwestrową sprzedaje zapałki. Majętni przechodnie nie zwracają uwagi na zziębnięte dziecko, które z minuty na minuty coraz bardziej wychładza organizm, aby w końcu umrzeć na mrozie w towarzystwie ledwie tlącego się płomienia zapałki. Motyw dziecka w „Dziewczynce z zapałkami” został zaprezentowany w sposób wzruszający i ma na celu uświadomienie czytelnikowi, że tuż obok niego istnieją biedne i samotne dzieci, które potrzebują pomocy i nie należy się od nich odwracać.

Dzika kaczka

Jedną z bohaterek utworu Henryka Ibsena jest Jadwinia, która bardzo mocno związała się z rodzicami, a szczególnym uczuciem obdarzyła ojca. Mimo to w pewnym momencie cały jej dotychczasowy świat legnie w gruzach, gdyż pojawiły się wątpliwości dotyczące jej rzeczywistego ojcostwa. Pod ich wpływem ojciec Jadwini przestaje odwzajemniać uczucie córki, a matka bardziej niż nią zajmuje się problemami rodzinnymi. W efekcie dziewczynka zostaje wykorzystana przez innego bohatera – Grzegorza – który przekonuje ją, aby w geście buntu zestrzeliła tytułową kaczkę. Kiedy Jadwinia chce tego dokonać, strzela sobie w pierś i ginie na miejscu. W „Dzikiej kaczce” tragedia dziecka jest efektem nieodpowiedzialności, niedojrzałości i obłudy dorosłych, którzy nie umiejąc poradzić sobie z własnymi problemami, przerzucają je na bezbronne dziecko. Jadwinia staje się największą ofiarą zakłamania w rodzinie Ekdalów, choć nawet w najmniejszym stopniu nie przyłożyła ręki konfliktu pomiędzy Hialmarem a Hagenem. Córka głównego bohatera jest ofiarą również w ten sensie, że dopiero jej śmierć uświadamia Hialmarowi, jak złym człowiekiem był.

Syzyfowe prace

W powieści Stefana Żeromskiego młodzi bohaterowie zostali umiejscowieniu w trudnym dla Polaków okresie zaborów, kiedy represje wobec rodaków nasiliły się z uwagi na porażkę powstania styczniowego. Młodzi uczniowie gimnazjum w Klerykowie na róże sposoby poddawani są rusyfikacji, tak aby pamięć o Polsce, polskiej tradycji i korzeniach narodowych zamieniła się w ich umysłach w uwielbienie dla Rosji. Manipulowani nastolatkowie chłoną rosyjską propagandę do momentu, kiedy podczas lekcji polskiego Bernard Zygier wygłasza podniosłą przemowę o Polsce, która wzbudza w nich uczucia patriotyczne. W „Syzyfowych pracach” motyw dziecka został wykorzystano po to, aby pokazać, że nawet tak podatne na propagandę osoby, jaką jest np. Marcin Borowicz, mogą stać się wielkimi patriotami, którzy przechodzą drogę od zrusyfikowanej młodzieży do dojrzałych i świadomych swojej narodowości Polaków. Głównie na przykładzie Marcina Borowicza Stefan Żeromski opisuje proces kształtowania się osobowości dziecka, stopniowego dorastania i stawania się coraz bardziej mężczyzną gotowym do realizacji swoich szans, potrzeb i możliwości.

Moralność pani Dulskiej

W dramacie Gabrieli Zapolskiej dziećmi są dwie córki Anieli i Felicjana Dulskich – Hesia i Mela. Obie są lekceważone przez matkę i wychowują się w domu pełnym obłudy, zakłamania i hipokryzji. Hesia przejęła charakter po Anieli i stała się osobą przebiegłą, dwulicową, cyniczną oraz dbającą przede wszystkim o pozory. Udowadnia to za sprawą kradzieży cygar, przedwczesnego zainteresowania kontaktami płciowymi oraz pogardliwego stosunku do Zbyszka i jego ukochanej. Przykład Hesi jest dowodem na to, jak destrukcyjną siłę może mieć nieodpowiednie wychowanie i wpajanie dzieciom złych wzorców. Jej przeciwieństwem jest z kolei zamknięta w sobie i skryta Mela, która spokojny charakter odziedziczyła po ojcu. Mela to dziecko łagodne, wrażliwe i naiwne, dlatego współczuje Zbyszkowi i Hance, a ich związek postrzega przez pryzmat uczuć, a nie kontaktów seksualnych, tak jak robi to Hesia. „Moralność pani Dulskiej” przedstawia dwa skrajne charaktery dziecięce, które mimo iż wychowują się w tych samych warunkach, to przyjmują całkowicie odmienne postawy życiowe. Ich jest los oskarżeniem wobec krytykowanej w dramacie dulszczyzny, czyli postawy życiowej polegającej na obłudzie, zakłamaniu i hipokryzji.

Ania z Zielonego Wzgórza

W tym przypadku portret dziecka jawi się jako niezwykle realistyczny, gdyż właśnie taka jest tytułowa bohatera – prawdziwa do bólu. Jej los jest trudny, ponieważ w bardzo młodym wieku straciła oboje rodziców, dlatego wychowuje się w rodzinach u obcych ludzi, aż pewnego razu przez przypadek trafia do posiadłości państwa Cuthbertów, gdzie na stałe się zadomawia. Ania Shirley, bo tak ma na nazwisko, jest wysoka i chuda, a jej kompleks to rude włosy. Jednocześnie sama jednak wykazuje się wręcz rozbrajającą szczerością, a także wybujałą wyobraźnią, co potwierdza poprzez nadawanie imion rzeczom, zwierzętom i miejscom, tak aby nie czuć się samotną. Za sprawą energiczności i przyjacielskości inne dzieci ją lubią i garną do niej. Portret Ani Shirley z pewnością jest beztroski i typowo dziecięcy, dzięki czemu przypomina czytelnikowi czasy wczesnej młodości. Zarazem za sprawą trudności życiowych i negatywnych cech, jakie posiada główna bohaterka, czyli gadatliwości, uporu, roztargnienia i lekkomyślności, a także poprzez liczne kłopoty, w jakie popada, jej portret staje się bardzo realny i bliski rzeczywistości. Obcując z Anią, ma się wrażenie, że jest to dziecko z krwi i kości, które mogłoby żyć w dzisiejszym świecie.

Przedwiośnie

Główny bohater powieści Stefana Żeromskiego to Cezary Baryka, którego dorastanie stanowi najważniejszy temat utworu. Najpierw poznajemy go jako dojrzewającego chłopca, a następnie jako młodzieńca i młodego mężczyznę. Początkowo jego życie w rosyjskim Baku u boku dość dobrze sytuowanego ojca i opiekuńczej matki jest niemal sielskie i upływa na zabawach oraz nauce. Wszystko ulega jednak zmianie w chwili, gdy wybucha rewolucja bolszewicka, której efektem było wysłanie na front ojca Cezarego – Seweryna. W obliczu tak trudnej sytuacji młodzieniec, szanujący przede wszystkim ojca, a mniej matkę, poczuwa wolność i zaczyna sprawiać duże problemy wychowawcze pani Jadwidze. Cezary lekceważy szkołę, nie słucha matki, a nawet angażuje się w brutalną rewolucję. Dopiero jej krwawe efekty i śmierć matki uświadamiają mu, jakie błędy popełnił. Cezary jako dziecko jest bohaterem nieodpowiedzialnym, lekkomyślnym i niepotrafiącym docenić wysiłku, jaki w jego wychowanie włożyli rodzice. Jednocześnie jest to bohater dojrzewający, który dorasta za sprawą złych wyborów życiowych i ich konsekwencji.

Mały Książę

Tytułowy bohater utworu jest nad wyraz wrażliwym, prawdomównym, szlachetnym, szczerym i jednocześnie naiwnym dzieckiem, które postrzega świat w sposób prostolinijny i pozbawiony cynizmu, hipokryzji oraz obłudy. Wierzy w miłość, przyjaźń i szczerość, dlatego zawsze mówi prawdę i stara się być pomocny. Odwiedzając kolejne planety zamieszkiwane przez ludzi, mimowolnie punktuje ich wady i pokazuje groteskowość ich zachowania. Choć jest dzieckiem, jego spojrzenie na świat okazuje się znacznie bardziej prawdziwe, rozsądne i pełne niż absurdalne i egoistyczne wyobrażenia dorosłych. W „Małym Księciu” motyw dziecka służy do skrytykowania ludzkich wad, takich jak chęć władzy, chciwość czy interesowność, a jednocześnie zwraca uwagę na to, że największym skarbem nie są pieniądze, władza czy własne ego, lecz drugi człowiek, miłość i przyjaźń. „Mały Książę” pokazuje, że naiwne, beztroskie i pozbawione „zepsucia dorosłości” dziecięce spojrzenie na świat pozwala dostrzec więcej niż racjonalne i często pozbawione uczuć podejście dorosłych.

Warkoczyk

Wiersz Tadeusza Różewicza nie przedstawia postaci dziecka w bezpośredni sposób, lecz poprzez przywołanie obrazów z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, ukazujących scenę golenia więźniów na łyso i zamiatania ich włosów. Następnie podmiot liryczny opisuje wizytę w Muzeum w Oświęcimiu, w którym obserwuje umieszczone w gablocie włosy uśmierconych Żydów, Polaków, Romów i innych nacji. Najbardziej poruszający jest tytułowy warkoczyk, w chwili śmierci należący do małej dziewczynki. Stanowi on symbol niezawinionego cierpienia dzieci zabitych podczas Holocaustu i jest oskarżeniem wobec niemieckich nazistów. Przejmujący obraz warkoczyka ma na celu uświadomić odbiorcy, że nawet najdelikatniejsze istoty, jakimi są przecież małe dziewczynki, w czasie Holocaustu nie mogły liczyć na litość.

Elegia o chłopcu polskim

Liryk Baczyńskiego opisuje lamenty matki młodego żołnierza, który w kwiecie wieku zginął na wojnie. Z jej wypowiedzi wyłania się tragiczny kontrast pomiędzy ambitnymi planami matki związanymi z przyszłością syna a rzeczywistością, która je doszczętnie zniszczyła. Dziecko jest tu skazanym na śmierć żołnierzem, niemającym szans na realizację własnych aspiracji i dążeń, brutalnie obdartym z przynależnej mu beztroski i niewinności. Dramatyczny los dziecka z „Elegii o chłopcu polskim” dopełnia wielki smutek matki, jaki wyłania się z utworu Baczyńskiego.

Ballady i romanse – Władysław Broniewski

Podmiot liryczny „Ballad i romansów” Broniewskiego opisuje wydarzenie z czasów II wojny światowej, której bohaterką jest kilkunastoletnia Żydówka o imieniu Ryfka. Z powodu śmierci rodziców doznała szoku i bezładnie biega w amoku po wojennych zgliszczach, narażając się tym samym na największe niebezpieczeństwo. Groźba złapania przez hitlerowców nie robi na niej wrażenia, gdyż traumatyczna rzeczywistość wojenna odebrała jej umiejętność racjonalnego myślenia. Postronni ludzie nie są na tyle odważni, aby ją uratować, dlatego ostatecznie Ryfka wraz ze swoimi wymyślonym przyjacielem – Jezusem – zostaje zabita przez żołnierza SS. Tak tragiczny sposób prezentacji motywu dziecka, z jakim mamy do czynienia w „Balladach i romansach”, ma podobną funkcję jak w „Warkoczyku” Różewicza, a więc pokazuje, jak beznadziejny los czekał żydowskie dzieci podczas II wojny światowej.

Oskar i pani Róża

Głównym bohaterem utworu Erica-Emmanula Schmitta jest śmiertelnie chory na białaczkę chłopiec o imieniu Oskar. Choć jego wiek to zaledwie 10 lat, ma świadomość złego stanu, w jakim się znajduje i dobrze wie, że zachowanie personelu oraz rodziców to w istocie „dobra mina do złej gry”, a jemu pozostało już niewiele życia. Ze względu na chorobę Oskar czuje się ciężarem dla innych i nie potrafi cieszyć się życiem do chwili, gdy poznaje wolontariuszkę i byłą zawodową zapaśniczkę – ciocię Różę. Dzięki niej dziecko zaczyna pisać listy do Boga, a kolejne dni przeżywa tak intensywnie, jak tylko się da. Jedną dobę postrzega jak 10 lat swojego życia, toteż stara się, aby dobrze zagospodarować każdą minutę. Ostatecznie umiera ze świadomością, że jego życie było najlepsze, jakie tylko mogło być. Motyw dziecka w „Oskarze i pani Róży” ma na celu wzruszenie czytelnika i przekazanie mu najprostszych prawd egzystencjalnych, które sprawią, że stanie się bardziej wrażliwy, tolerancyjny i szczęśliwszy.

Władca much

„Władca much” przedstawia młodych chłopców ocalałych z katastrofy samolotu, za pomocą którego chcieli uciec przed wojną nuklearną. Kiedy staje się jasne, że ani jeden dorosły nie wyszedł cało z wypadku, znajdujące się na bezludnej wyspie dzieci są zmuszone, aby we własnym zakresie zatroszczyć się o przeżycie i zorganizować swojej społeczności tak, aby bez szwanku dotrwać do dnia, w którym nadejdzie pomoc. Szybko okazuje się jednak, że organizacja społeczeństwa na bezludnej wyspie przerasta możliwości dzieci i stopniowo zaczyna dochodzić do konfliktów między nimi. Ponadto bohaterowie obawiają się domniemanego potwora schowanego w głębi wyspy i po pewnym czasie następuje rozpad jednolitej grupy na dwie odrębne części, a w konsekwencji dochodzi nawet do wzajemnego szykanowania i morderstw pomiędzy dziećmi. Widać więc, że dzieci w ujęciu Goldinga uległy odczłowieczeniu: z powodu pobytu na wyspie odezwały się w nich pierwotne instynkty, sprawiając, że z normalnych, cywilizowanych ludzi przemieniają się w dzikie i nieokiełznane istoty, które całkowicie rezygnują z ideałów wolności, jakie przyświecały im na początku przygody. Grupę dzieci we „Władcy much” można również rozpatrywać jako alegorię społeczeństwa i sposób na ukazanie mechanizmów sprawowania władzy.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *