Motyw rodziny i domu rodzinnego w literaturze

W zachodniej kulturze rodzina jest od lat jedną z najważniejszych wartości. Z myślą o niej planujemy karierę zawodową, zarabiamy pieniądze i poświęcamy wiele swojego czasu, a w zamian zyskujemy wsparcie, poczucie satysfakcji i spełnienia oraz osobiste szczęście. Niestety zdarza się również, że dom rodzinny nie spełnia swojej funkcji i staje się źródłem rozczarowania, smutku czy cierpienia. Znaczenie rodziny dla społeczeństwa oraz różnorodność i uniwersalizm tego toposu zdecydowały, że zyskał on nad wyraz dużą popularność w literaturze.

Antyk i Biblia

Odyseja

Wieloletnia tułaczka Odysa pełna jest śmiertelnych niebezpieczeństwa, z którymi zapewne nie poradziłby sobie, gdyby nie myśl o czekającej na jego powrót rodzinie. Dzięki niej bohater zyskuje determinację w walce i nadzieję na to, że mimo wszystko warto się starać wrócić do domu. Co ważne, ciepłe uczucia Odysa są odwzajemnione przez ukochanego syna i przede wszystkim wierną żonę – Penelopę – która pomimo licznych pokus nie zdradza męża i trwa przy nim wbrew głosom mówiącym, że już dawno nie żyje i dlatego powinna znaleźć sobie innego mężczyznę.

Antygona

Dla tytułowej bohaterki tragedii Sofoklesa rodzina jest fundamentalną wartością. Chęć pogrzebania ukochanego brata, tak jak nakazuje prawo boskie, ale zabraniają zakazy wydane przez władcę – Kreona – przezwycięża w niej strach przed karą śmierci zarządzoną dla każdego, kto zorganizuje pochówek oskarżonemu o zdradę Polinejkesowi. Z kolei dla Kreona rodzina jest mniej istotna niż wierność literze prawa, dlatego przez jego zapalczywość Antygona zostaje ostatecznie skazana na najsurowszą karę, gdyż odważyła się pogrzebać brata. W przypadku tragedii Sofoklesa mamy zatem do czynienia z dramatycznym konfliktem na linii rodzina – prawo, gdzie dla Antygony ważniejsza jest rodzina, a dla Kreona prawo.

Przypowieść o Synu Marnotrawnym

Biblijna Przypowieść o Synu Marnotrawnym ukazuje łaskę ojca, który pomimo błędów, jakie w młodości popełnił nieodpowiedzialny i niewdzięczny syn, przyjął go z powrotem do swojego domu. Dobroduszność ojca symbolizuje miłosierdzie Boga potrafiącego przebaczać ułomnym ludziom nieumiejącym odpowiednio pokierować swoim życiem. Przypowieść pokazuje, że wśród najbliższej rodziny zawsze można znaleźć zrozumienie i empatię, nawet jeśli ma się na sumienia niezbyt chwalebne uczynki i decyzje.

Średniowiecze

Legenda o św. Aleksym

W średniowieczu motyw domu i rodziny pojawia się w „Legendzie o św. Aleksym”. Tytułowy bohater urodził się w bogatej rodzinie i nigdy niczego mu nie brakowało. Opiekunowie wpoili mu zasady religijne i wiarę w Boga, która następnie stała się treścią jego życia. Z tego względu podczas nieskonsumowanej nocy poślubnej Aleksy opuścił żonę oraz najbliższych i udał się na tułaczkę, aby żyć jak asceta. Motyw domu i rodziny w „Legendzie o św. Aleksym” został więc ukazany w odniesieniu do jego opuszczenia przez głównego bohatera. W ten sposób autor obrazuje jego wielką religijność, która jest tak silna, że popycha go nawet do rozłąki z najbliższymi.

Renesans (odrodzenie)

Żywot człowieka poczciwego

Mikołaj Rej w swoim poemacie opowiada historię szlachecko-ziemiańskiej rodziny, która wiedzie szczęśliwe i harmonijne życie na wsi. Bohaterowie spędzają czas na pracy w gospodarstwie i wspólnych uciechach, związanych przede wszystkim z obcowaniem z naturą; razem przechadzają się po ogrodzie, pracują i siedzą przy kominku. Jako rodzina żyją w harmonii z przyrodą i z Bogiem, wiodąc spokojne i poukładane życie. Sprawne zarządzanie gospodarstwem, w którym nawet najemnicy czują się szczęśliwi, daje rodzinie poczucie dostatku i bezpieczeństwa. Mąż i ojciec dba o żonę i dzieci, troszcząc się o nich bardzo mocno. Małżonkowie szanują się nawzajem i zawsze wspierają, czy to w smutku, czy w chwilach szczęścia. W domu żona dba o męża, a on zapewnia jej bezpieczeństwo i środki do życia poprzez sprawne zarządzanie gospodarstwem. Bardzo ważną rolę w rodzinie ukazanej przez Reja odgrywają dzieci, które są przez małżeństwo wychowywane na prawych i cnotliwych obywateli, dzięki czemu wykazują najwyższy szacunek wobec rodziców.

Pieśń Świętojańska o Sobótce

Pieśń śpiewana przez Pannę XII odnosi się do arkadyjskiego, wiejskiego życia, gdzie rodzina szlachcica-ziemianina wspólnie pracuje w gospodarstwie. Żona dzielnie wspiera męża, a wnuki wyrażają szacunek wobec starszych członków rodu. Mimo że cała rodzina ciężko pracuje, każdy czuje się w niej szczęśliwy z powodu wzajemnej pomocy i miłości.

Barok

Pamiętniki Paska

Postać sarmaty prezentują „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska, gdzie rodzina stanowi ważną, ale nie najistotniejszą wartość w życiu głównego bohatera. Żeni się on z wdową posiadającą sześcioro dzieci i prowadzi spokojne życie w gospodarstwie ziemskim, którym opiekuje się w odpowiedni sposób. Życie rodzinne okazuje się jednak nie do końca szczęśliwe, ponieważ nie udało mu się zostać ojcem, w efekcie czego został zmuszony do wychowywania pasierbów. Główny bohater co najmniej na równi z rodziną dba o własne interesy, które mają dla niego ogromne znaczenie. W „Pamiętnik” rodzina to zaledwie jeden z wielu elementów składających się na całościowy obraz życia polskiego sarmaty pod koniec XVII wieku.

Oświecenie

Powrót posła

Julian Ursyn Niemcewicz przedstawia dzieje staropolskiej rodziny, w której najważniejszą wartością jest dobro ojczyzny. Każdy z członków wyraża szacunek wobec wartości patriotycznych i mniej lub bardziej aktywnie realizuje je w swoim życiu. Rodzina Podkomorzego jest zgodna, odpowiedzialna, pełna wzajemnych uczuć, wsparcia i miłości. Matka, ojciec, żona, mąż, syn i córka z „Powrotu posła” są idealnymi przykładami patriotów i ról społecznych, jakie pełnią.

Świętoszek

Komedia Moliera przedstawia obraz rodziny mieszczańskiej, gdzie cała władza należy do ojca, decydującego o tak ważnych sprawach jak chociażby zamążpójście córki. Orgon stoi najwyżej w hierarchii rodzinnej, co wynika z faktu, że to właśnie on w pełni decyduje o majątku i o tym, komu go przekaże, dlatego dzieci są od niego zależne, a szczególnie córki niemające szans na utrzymanie się własną pracą. Kiedy w ich domu zjawia się cyniczny Tartuffe chcący przejąć ich majątek, rodzina wspólnymi siłami doprowadza do wyrzucenia go z domu, uświadamiając tym samym Orgonowi prawdziwe zamierzenia tytułowego Świętoszka. Widać zatem, że w „Świętoszku” mamy do czynienia z kochającą się i wyrozumiałą rodziną, która wspiera się i szanuje niezależnie od tego, jak zachowuje się jej głowa, czyli Orgon. Za pomocą tego motywu Molier krytykuje obłudę, cynizm i hipokryzję symbolizowaną przez Tartuffe’a.

Skąpiec

„Świętoszek” Moliera przedstawia patologiczną rodzinę, w której relacja na linii ojciec-dzieci jest, delikatnie mówiąc, daleka od ideału. Dla głównego bohatera – Harpagona – ważniejsza niż najbliżsi jest bowiem wypełniona pieniędzmi szkatułka będąca właściwie jego jedyną „miłością”. Córka i syn nie są z nim związani emocjonalnie, a tylko finansowo, ponieważ Harpagon nie potrafi wyrażać uczuć. Za nic ma ich własne zdanie, a związane z nimi decyzje życiowe podejmuje wyłącznie w oparciu o bilans zysków i strat. Tego typu, bardzo negatywne ujęcie motywu rodziny ma na celu skrytykowanie skąpstwa, obłudy i chciwości, które biorą górę nad wyższymi wartościami i ideałami.

Romantyzm

Pan Tadeusz

Rodzinę jako zbiorowość mieszkającą w dworku szlacheckim w Soplicowie przedstawił Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”. Jest to bardzo mocno zżyta ze sobą społeczność, połączona poprzez wspólne obyczaje, wartości i dążenia. Kultywowanie staropolskich tradycji, wspólne spędzanie czasu, określona hierarchia, zamiłowanie do pracy i uwielbienie przyrody sprawiają, że członkowie wielkiej familii żyjącej w Soplicowie jawią się jako cudowna rodzina, która wspiera się wzajemnie i prowadzi szczęśliwy, harmonijny żywot. Takie, bardzo pozytywne i optymistyczne ujęcie motywu domu i rodziny pozwala Mickiewiczowi na powrót do lat dziecięcych i ukazanie Polaków jako narodu silnego, świadomego swoich celów i potrafiącego współpracować w imię ich osiągnięcia.

Nie-boska komedia

Rodzina hrabiego Henryka jest nieszczęśliwa i dotknięta tragicznymi wydarzeniami. Początkiem wszystkich dramatów staje się nieodpowiedzialna postawa głównego bohatera, który znudzony wizją monotonnego życia małżeńskiego, opuszcza żonę Marię dla ułudnej zjawy Dziewicy. Aby nakłonić Henryka do powrotu, Maria skazuje na klątwę poezji samą siebie oraz syna Orcia, przez co ona szybko umiera, a syn rodzi się schorowany i ślepy. W „Nie-boskiej komedii” mamy zatem do czynienia z nieszczęśliwą rodziną, której pełen cierpienia los wynika z postawy męża.

Pozytywizm

Ojciec Goriot

Niepełna (pozbawiona matki i żony) rodzina tytułowego bohatera składa się z niego i dwóch córek. Mimo że Goriot gotów jest im ofiarować wszystko, czego tylko zapragną, one wykazują się wobec niego ignorancją, dwulicowością i obojętnością. Choć ojciec nie raz potrzebuje pomocy, to Delfina i Anastazja pomagają mu tylko wówczas, kiedy mogą liczyć na gratyfikację finansową. Są to niewdzięczne i wyrodne córki, które nie potrafią docenić poświęcenia ojca. Nie można jednak zapominać, że ich cyniczna postawa to efekt całkowicie bezstresowego wychowania „pod kloszem”, jakie stosował Goriot w stosunku do nich. Na tej podstawie można wysnuć wniosek, że w powieści Honoriusza Balzaca motyw rodzinie ma na celu skrytykowanie zarówno interesowności i egoizmu dzieci, jak i nieumiejętności wychowania rodziców.

Kamizelka

Biedną, ale mocno kochającą się rodzinę przedstawia pozytywistyczna „Kamizelka”. Nowela Bolesława prezentuje trudny los pewnego małżeństwa, które ledwo wiąże koniec z końcem, jednak pomimo problemów ekonomicznych zawsze się wspiera. Jest to rodzina prosta i niewymagająca, ale zmuszona do ciężkiej pracy, aby zarobić na podstawowe produkty do życia. Ich codzienność bazuje na wykonywaniu obowiązków urzędnika w przypadku mężczyzny i nauczycielki oraz szwaczki przez kobietę. Ujęcie motywu domu w taki sposób ma za zadanie zwrócić uwagę na biedę, niski poziom medycyny i problemy społeczne, jakie istniały w rodzinach w dobie pozytywizmu.

Nasza szkapa

Maria Konopnicka przedstawia obraz składającej się z ojca i matki oraz trzech synów ubogiej, wiejskiej rodziny egzystującej w skrajnie trudnych warunkach. Życie Mostowiaków to pasmo cierpień i trudności, lecz mimo to mocno się kochają i wspierają, jak tylko mogą. Ojciec wszelkimi siłami próbuje zdobyć środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a synowie starają się nie tracić pogody ducha. Za członka rodziny można uznać również tytułową szkapę, która wprowadza wiele radości do życia Mostowiaków i jest silnie związana z każdym domownikiem. Takie ujęcie motywu rodziny wpisuje się w założenia programowe pozytywizmu, którego przedstawicieli zwracali szczególną uwagę na trudności egzystencjalne najniższych warstw społecznych.

Młoda Polska / Modernizm

Moralność pani Dulskiej

Negatywny obraz domu rodzinnego przedstawia Gabriela Zapolska w młodopolskim dramacie zatytułowanym „Moralność pani Dulskiej”. Można w nim zauważyć kompletnie obojętną wobec siebie rodzinę, która została stłamszona przez despotyczną Anielę Dulską. Przekazuje ona domownikom przykład obłudnej postawy polegającej na pełnym hipokryzji praniu brudów we własnym mieszkaniu, a jednocześnie w pełni kontroluje i zatruwa ich życie. Zbyszkowi odbiera ukochaną Hankę, Hesię deprawuje tak mocno, że staje się ona jej gorszą wersją, wobec zamkniętej w sobie Meli jest kompletnie obojętna, a Felicjana tyranizuje i nie daje mu żadnego wpływu na rodzinę. Takie ujęcie motywu domu ma na celu skrytykowanie obłudy mieszczańskiej i postawy symbolizowanej przez Anielę.

Chłopi

Reymont przedstawia typowo chłopską rodzinę Borynów, w której nie ma miejsca na wylewność i przesadne okazywanie uczuć, które jednak – pomimo wszystkich niesnasek i różnic zdań – występują i da się je zauważyć. Relacje pomiędzy Antkiem i jego żoną a ojcem Maciejem są bardzo trudne i napięte z uwagi na romans, w jaki Antek wdał się ze swoją kochanką i jednocześnie żoną ojca – Jagną. Do niezrozumienia i wzajemnej niechęci pomiędzy nimi dochodzi również z powodu niechęci Macieja do przepisania ziemi na Antka. Trzeba jednak pamiętać, że Maciej wspomógł finansowo Antka i Hanka, kiedy mieszkali u starego Bylicy, a także na łożu śmierci przekazał Hance informację o miejscu przechowania pieniędzy, które ma wykorzystać w celu uwolnienia Antka z więzienia. W „Chłopach” występuje zatem typowo chłopska rodzina patriarchalna, gdzie z powodu porywczej, chłopskiej natury jej członków dochodzi do wielu konfliktów, ale mimo to występuje wzajemne wsparcie.

Ludzie bezdomni

W powieści Stefana Żeromskiego pojawia się swego rodzaju odwrócenie motywu rodziny, który polega na poruszeniu problemu jej braku. Mianowicie autor ukazuje sylwetki samotnych bohaterów skazanych na życie w odosobnieniu i bez nikogo bliskiego u boku. Tomasz Judym dom rodzinny opuścił dość wcześnie – najpierw zamieszkał u ciotki, a następnie wyjechał na studia do Paryża. Świadomie nie chciał założyć rodziny i zerwał zaręczyny z Joasią, uważając, że małżeństwo i dzieci uniemożliwią mu realizację szczytnej idei niesienia bezinteresownej pomocy najbiedniejszym i najbardziej potrzebującym. Domu nie posiada również Joasia, która straciła rodzinę w młodości, a o nowej zmuszona jest zapomnieć z powodu odrzucenia ze strony Tomasza.

XX-lecie międzywojenne

Przedwiośnie

Początkowo rodzina Baryków wydaje się szczęśliwa i prowadzi dość komfortowe życie. Jadwiga i Seweryn posiadają jedynego syna – Cezarego – który jest ich oczkiem w głowie, dlatego jak tylko mogą, dbają o jego wychowanie i wykształcenie. Mimo że ojciec bywa surowy, to darzy syna wielką miłością i kształtuje w nim uczucia patriotyczne. W momencie wybuchu wojny Seweryn udaje się jednak na front i wówczas Jadwiga przejmuje jego obowiązki, musząc wychować Cezarego oraz zapewnić mu środki do życia. Rodzina Baryków jest pełna wzajemnej miłości, szacunku i zrozumienia, choć w czasie młodzieńczego bunt Cezary tego nie docenia i wycieńczonej matce raz po raz rzuca kłody pod nogi.

Granica

Dom rodzinny negatywnie wpływa na Zenona Ziembiewicza z „Granicy”, który wychował się w Boleborzy. Małżeństwo jego rodziców opierało się bowiem na zdradzie: Walerian wielokrotnie oszukiwał swoją żonę Żancię, a ta była wobec niego ślepo wyrozumiała, podobnie zresztą jak w stosunku do syna. Obserwowanie ciągłych zdrad ojca, nikłe zainteresowanie synem z jego strony i bezwzględna akceptacja wszystkich decyzji Zenona przez matkę sprawiło, że w dorosłym życiu powielił on negatywne zachowania ojca, samemu stając się wiarołomnym mężem i złym ojcem. W ten sposób Nałkowska pokazuje, że nawet jeśli świadomie próbujemy uciec zasad, jakie obowiązywały w domu rodzinnym, to i tak nam się to nie uda i będziemy popełniać błędy rodziców.

Współczesność

Tango

Współczesnym dziełem obrazującym motyw domu i rodziny jest „Tango” Mrożka. Autor w swoim dramacie na przykładzie pewnej rodziny, znacznie odbiegającej od ogólnie przyjętych standardów, przedstawia jak gdyby odwrócony konflikt pokoleń – starsze pokolenie przejmuje buntowniczą rolę młodych, a młodzi są konserwatywni, spokojni i opanowani. Zaprezentowany w taki sposób motyw domu i rodziny jest groteskową karykaturą współczesnej rzeczywistości i krytyką wszechogarniającej nas wolności, która urosła do tak absurdalnych rozmiarów, że w istocie stała się czynnikiem, która nas zniewala i ogranicza.

Ojciec chrzestny

Współczesna powieść Mario Puzo przedstawia dość nietypowy obraz rodziny mafijnej. O przynależności do jej struktur nie decydują bowiem więzy krwi, ale najwyższa lojalność i ślepe oddanie wobec rodu. W rodzinie Corleone panuje ścisła hierarchia: na samej górze stoi Don, jego najbliżsi pomocnicy to tzw. consiglieri, od których uzależniony jest z kolei każdy caporegime. Należy zauważyć, że w rodzinie Corleone podrzędne znaczenie mają kobiety, których role polegają głównie na opiekowaniu się domem i dziećmi. Przynależność do rodziny wiąże się z przestrzeganiem określanych zasad, których złamanie grozi najwyższą karą, ale za to dzięki byciu lojalnym i oddanym członkiem można uzyskać znaczne przywileje i profity.

VN:F [1.9.22_1171]

Oceń artykuł

Rating: 3.0/5 (2 votes cast)
Motyw rodziny i domu rodzinnego w literaturze, 3.0 out of 5 based on 2 ratings

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>