Motyw śmierci w literaturze

Śmierć towarzyszy nam od samego początku naszego istnienia i zapewne nie opuści nas do ostatniego dnia ludzkości. Jej powszechność, stałość i tajemniczość okazała się silną inspiracją dla pisarzy, którzy na przełomie wieków posługiwali się nią wielokrotnie. W literaturze śmierć przybiera najróżniejsze formy i znaczenia: może być bohaterska lub tchórzliwa; zadana przez drugiego człowieka lub przez samego siebie; okrutna i pełna cierpienia lub bezbolesna i cicha; odrażająca lub podniosła; powolna i męcząca lub natychmiastowa i bezbolesna. Rozmaite sposoby prezentacji motywu śmierci są dla niego charakterystyczne.

Mitologia – Dedal i Ikar

W starożytnym micie o Dedalu i Ikarze śmierć ponosi ten drugi. Syn Dedala, który wraz z ojcem drogą powietrzną ucieka z Krety, umiera z powodu nieodpowiedzialności, lekkomyślności i nieposłuszeństwa wobec Dedala. Ikar łamie bowiem zakaz Dedala, który zabronił mu wzbijać się na dużą wysokość z powodu ryzyka stopienia wosku sklejającego skrzydła przez promienie słoneczne. Mimo to Ikar właśnie tak postąpił i poniósł tragiczną śmierć, spadając do morza. Jego śmierć jest symbolem wielkich ambicji, idealizmu i chęci osiągnięcia celów przewyższających ludzkie możliwości. Jest to śmierć idealisty, który wbrew zdrowemu rozsądkowi realizuje swoje marzenie.

Mitologia – Tanatos

Nazywany Synem Nocy Tanatos był mitologicznym bogiem śmierci. Jego postać przedstawiano jako skrzydlatego i silnego, młodego człowieka, który odbierał życie ludziom, aby następnie ofiarować je bogom. Zadawał śmierć poprzez odwiedziny ludzi w ich domach i obcięcie im kosmyku włosów. Robił to jednak dopiero wówczas, gdy przyszły nieboszczyk znajdował się u schyłku swojego życia, dlatego nie wzbudzał strachu wśród umierających. Wręcz przeciwnie – dostojny i spokojny Tanatos darzony był szacunkiem, a ludzie traktowali go z pokorą. Jego postać pokazuje, że w mitologii śmierć – jak większość elementów wszechświata – była spersonifikowana i posiadała swojego opiekuna w postaci boga.

Biblia – Apokalipsa św. Jana

W symboliczny sposób motyw śmierci ukazuje biblijna Apokalipsa św. Jana. Ewangelista prezentuje ją pod postacią jednego z czterech Jeźdźców Apokalipsy, którzy zmierzają na koniach na Sąd Ostateczny. Towarzyszką Śmierci jest Otchłań, wraz z którą ma za zadanie zabijać mieczem i głodem, i morem, i przez zwierzęta ziemskie. Jeździec będący metaforą śmierci dosiada siwego konia i wydaje się najpotężniejszy spośród wszystkich czterech wysłanników Apokalipsy. Z całą pewnością można go określić symbolem destrukcji, zniszczenia i zagłady.

Biblia – Księga Koheleta

Starotestamentowa Księga Koheleta podejmuje dywagacje na temat celowości ludzkiej egzystencji, w które wplecione są rozważania o śmierci. Biblijna księga odnosi się do nieuchronności śmierci będącej największym ograniczeniem dla człowieka. Wobec niej wszystkie materialne wartości i ziemskie przyjemności całkowicie tracą na znaczeniu i stają się nieistotnymi błahostkami. Z tego względu w Księdze Koheleta zawarto radę mówiącą, że aby móc cieszyć się życiem, należy zachować równowagę wewnętrzną i kierować się boskimi przykazaniami, bo w przeciwieństwie do ludzkiej egzystencji są on wieczne i nieprzemijalne. W Księdze Koheleta motyw śmierci występuje na tle toposu vanitas, który przypomina, że nasze życie to marność, a wszystko, co ziemskie, w końcu ulegnie zapomnieniu z powodu nadejścia ostatecznej śmierci.

Biblia – śmierć Jezusa

Męczeńska śmierć Jezusa ma dwa wymiary: symboliczny i fizyczny. Nowy Testament opisuje pełne cierpienia ukrzyżowanie Chrystusa na górze Golgota. Chrystus został skazany na śmierć przez Poncjusza Piłata pod zarzutem bluźnierstwa i powieszony na krzyżu wraz z dwoma innymi zbrodniarzami. Wcześniej przeprowadzono Jego biczowanie i Drogę Krzyżową, czyli wyczerpujące wejście z krzyżem na plecach na Golgotę. Śmierć Jezusa stała się ofiarą, za sprawą której odkupił ludzkie grzechy. Z miłości do swojego Ojca w męczeński sposób oddał swoje życie, nie popełniając za życia żadnego występku i udowadniając tym samym swoje najwyższe poświęcenie wobec Boga. Śmierć Jezusa posiada moc oczyszczającą, pozwalającą wszystkim innym ludziom na wyzbycie się grzechu i stanowi wyraz najwyższej łaski oraz najczystszej miłości, która jest tak wielka, że potrafi dokonać zbawienia.

Legenda o św. Aleksym

Śmierć Aleksego jest zwieńczeniem jego ascetycznego życia; do jej nadejścia przygotowuje się przez długi czas. Średniowieczny święty dąży do niej poprzez egzystencję pełną wyrzeczeń, cierpienia, biedy i samotności, gdyż uważa, że w ten sposób jak najbardziej zbliża się do Boga. Umiera w ubóstwie, ale jego śmierci towarzyszą cudowne wydarzenia, takie jak samoistne bicie dzwonów czy uzdrawiające działanie jego ciała. Pełna cierpienia śmierć jest w istocie tym, co chciał osiągnąć św. Aleksy, czyli zbawieniem. Jest to samotna śmierć ascety, za sprawą której stał się świętym i maksymalnie zbliżył się do Boga.

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią

Średniowieczna „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią” prezentuje dialog pomiędzy tytułowym Mistrzem a kostuchą. Spersonifikowana śmierć ma postać odrażającej kobiety dzierżącej w ręku kosę, której ciało znajduje się w stanie rozkładu. Opisuje się ją jako wysłanniczkę Boga, na prośbę którego ukazała się Polikarpowi. Jej wygląd jest makabryczny: nie posiada części twarzy, zamiast ubrania jest przepasana chustą, z zapadniętych oczu sączy się krew, zniekształcony nos rozpada się na kawałki, a zęby złowrogo zgrzytają. Z jednej strony jej wizerunek jest więc przerażający, lecz z drugiej nieco groteskowy i przerysowany, bo mimo wszystko jej cechy zostały wyolbrzymione. Nie zmienia to faktu, że w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią” śmierć to istota bezwzględna, okrutna i ślepa, która ma władzę nad ludzkim życiem i nawet mądrość Polikarpa traci wobec niej na znaczeniu. Za jej sprawą grzesznicy wędrują do Piekła, a osoby bogobojne do Nieba i nawet największe skarby nie są w stanie przed nią uchronić, gdyż prędzej czy później spotka każdego człowieka.

Skarga umierającego

„Skarga umierającego” to średniowieczny liryk, który opisuje moment śmierci w nawiązaniu do duszy opuszczającej martwe ciało. Uśmiercone ciało cierpi, a dusza boi się tego, co ją niedługo spotka. Z monologu umierającego można bowiem dowiedzieć się, że prowadził życie dość występne i zamiast dbać o moralność oraz przestrzeganie boskich praw, zażywał cielesnych przyjemności i dążył do zebrania jak największych bogactw materialnych. W momencie odejścia ze świata żywych umierający dokonuje rozrachunku z własnym życiem i próbuje wypełnić zalecenia, jakie wydał mu Anioł Stróż. W „Skardze umierającego” motyw śmierci ma charakter dydaktyczny; za jego pomocą pokazano, że należy prowadzić bogobojne i szlachetne życie, ponieważ ostatecznie tylko to się liczy i decyduje o naszej przyszłości. Śmierć jawi się tu jako coś nieubłaganego i nieuchronnego, co niechybnie spotka każdego człowieka i przekreśla wszystkie wartości materialne, które wobec niej tracą na znaczeniu. Jest ona również momentem oddzielenia duszy od ciała, czyli tego, co ziemskie od tego, co transcendentne.

Dusza z ciała wyleciała

Topos opuszczenia duszy z ciała występuje również w średniowiecznym liryku „Dusza z ciała wyleciała”. Podobnie jak w „Skardze umierającego”, tak i tu boi się ona przyszłości, lecz za sprawą swojego przewodnika, który potrafi ją pocieszyć, nie czuje się samotna. Ostatecznie pomimo wątpliwości związanych z grzechami popełnianymi za życia dusza wędruje do nieba. Motyw śmierci w „Dusza z ciała wyleciała” ma funkcję dydaktyczną i pokazuje, że jeśli w obliczu śmierci, która niechybnie spotka każdego z nas, chcemy mieć nadzieję na zbawienie, powinniśmy prowadzić bogobojny i szlachetny żywot.

Pieśń o Rolandzie

W „Pieśni o Rolandzie” mamy do czynienia z motywem bohaterskiej śmierci poniesionej przez honorowego rycerza służącego swojemu królowi, ojczyźnie i Bogu. Roland umiera na polu bitwy, kiedy ostatnimi siłami zabija przeciwnika, który w geście tryumfu zamierza odebrać jego miecz. W momencie śmierci rycerz zwraca się do Boga i wznosi do Niego błagania o litość nad wylatującą z ciała duszą, a także w heroiczny sposób broni swoich relikwii. Umierając, zachowuje więc godność i honor, gdyż wrogowie nie są w stanie zbezcześcić jego miecza ani rękawicy, którą powierza Bogu. Śmierć przychodzi po Rolanda na szczycie góry, gdzie dumnie powierza swoją duszę aniołom, a ci zabierają ją do Nieba. Motyw śmierci w „Pieśni o Rolandzie” ma na celu pokazanie, że tytułowy bohater to rycerz idealny, dla którego najważniejsze wartości to Bóg, honor i ojczyzna, dlatego jego śmierć jest patetyczna, bohaterska i podniosła.

Żywot człowieka poczciwego

W „Żywocie człowieka poczciwego” Mikołaja Reja śmierć jest naturalnym elementem życia i jego ostatecznym zwieńczeniem. Główny bohater jest jej świadomy i przez długi czas się do niej przygotowuje, dlatego nie obawia się jej. Przez cały życie starał się bowiem przyjmować takie postawy egzystencjalne, aby móc stanąć naprzeciwko niej z podniesionym czołem. Przestrzeganie cnót pozwoliło mu na godne i spokojne przyjęcie śmierci, która w „Żywocie człowieka poczciwego” jest nierozerwalnie wpisania w człowieczy los. W przeciwieństwie do średniowiecznych utworów nie ma tu miejsca na obawy i przerażenia w związku z umieraniem.

Treny

Treny, będące wyrazem rozpaczy i załamania światopoglądowego Kochanowskiego, ukazują motyw śmierci w odniesieniu do jego autora – Urszulki, która ku rozpaczy ojca w wieku zaledwie dwóch lat opuściła ziemski padół. Odejście ukochanej córki zrujnowała życie Kochanowskiego, sprawiając, że stało się ono pełne cierpienia, rozczarowania i egzystencjalnego bólu. Śmierć niewinnego dziecka jest dla poety czymś całkowicie nieracjonalnym, niesprawiedliwym i pozbawionym sensu, toteż wyrzuca Bogu, że na nią pozwolił. Śmierć doprowadza go na skraj załamania światopoglądowego, religijnego i filozoficznego, gdyż nie jest w stanie się z nią pogodzić i jej zrozumieć. Ostatecznie jednak akceptuje ją i pojmuje, że wyroki boskie są niezbadane. W Trenach motyw śmierci ma za zadanie pokazać, do jak wielkiego cierpienia i pustki wewnętrznej jest w stanie doprowadzić odejście najbliższej osoby.

Makbet

W przypadku „Makbeta” śmierć to narzędzie do zdobycia władzy i spełnienia osobistych ambicji. Pod wpływem przepowiedni wiedźm, namów żony i własnych dążeń główny bohater eliminuje kolejnych konkurentów do tronu, poczynając od prawowitego króla, skończywszy na swoim przyjacielu. Choć pierwsze zabójstwa mają silny wpływ na psychikę Makbeta, to za sprawą kolejnych przyzwyczaja się do śmierci i zaczyna traktować ją instrumentalnie, jako środek do zdobycia niepodważalnej władzy. W dramacie Szekspira sposób postrzegania śmierci przez głównego bohatera ma za zadanie zobrazować zmiany, jak ogromne zmiany w jego osobowości wywołują kolejne zbrodnie. Śmierć jest również ostateczną karą dla Makbeta, który ginie w walce.

Romeo i Julia

W „Romeo i Julii” pojawia się motyw śmierci samobójczej, którą popełniają tytułowi bohaterowie. Jest ona efektem tragicznej pomyłki, polegającej na tym, że posłaniec mający poinformować Romea, iż Julia znajduje się w stanie śpiączki, nie dociera do młodego kochanka na czas. W związku z tym Romeo sam odbiera sobie życie, kiedy spostrzega nieżywą Julię i jest przekonany, że dziewczyna umarła, choć w rzeczywistości zażyła napój imitujący śmierć. Wypijając truciznę, popełnia samobójstwo, a gdy Julia się budzi i widzi martwego ukochanego, robi to samo, tyle że przy pomocy sztyletu. Główni bohaterowie podejmują decyzję o samobójstwie niemal machinalnie, nie biorąc nawet pod uwagę faktu, iż mogliby żyć bez swojej miłości u boku. W dramacie Szekspira śmierć jest symbolem wielkiej miłości, bez której nie wyobrażają sobie życia i choć tytułowe postaci umierają, to ich uczucie nie ginie. Warto również nadmienić, że sprawą śmierci Romea i Julii ich zwaśnione od lat rody w końcu dochodzą do porozumienia.

Marność (Naborowski)

W „Marności” Daniela Naborowskiego motyw śmierci został przedstawiony w sposób typowy dla epoki baroku, czyli w odniesieniu do przemijania. Śmierć jest tutaj nieodwracalnym końcem ludzkiego życia, do którego każdy z nach niechybnie zmierza od dnia urodzenia. Podmiot liryczny zauważa, że w jej momencie na znaczeniu tracą wszelkie dobra materialne, dlatego aby być szczęśliwym, należy dbać przede wszystkim o to, żeby cieszyć się każdym dniem i swoim postępowaniem jak najbardziej zbliżyć się do Boga. W „Marności” śmierć jest zatem zwieńczeniem ludzkiego przemijania i czynnikiem, który określa, w jaki sposób powinniśmy prowadzić nasze życie.

Krótkość żywota (Naborowski)

Daniel Naborowski przedstawia motyw śmierci w kontekście przemijania również w utworze „Krótkość życia”. Podmiot liryczny wskazuje, że prędzej czy później dosięgnie ona każdego, definitywnie kończąc nasz żywot. Każda minuta i godzina przybliżają nas do niej, co świadczy o marności i kruchości ludzkiej egzystencji. Śmierć w jednej chwili odbiera wszystko, czym jesteśmy i co posiadamy, co skłania podmiot liryczny do wysnucia tezy, iż w istocie nie mamy większego wpływu na nasz los. W „Krótkości żywota” nie pojawiają się jednak żadne wskazówki dydaktyczne mówiące jak żyć; dzieło skupia się wyłącznie na pokazaniu, że od dnia narodzin jedynym ludzkim przeznaczeniem, którego każdy z nas może być pewny, jest śmierć.

Do trupa (Morsztyn)

Jan Andrzej Morsztyn w sonecie „Do trupa” przedstawia spersonifikowaną śmierć pod postacią tytułowego trupa. Zwłoki są tu symbolem śmierci, do której nieszczęśliwie zakochany podmiot liryczny porównuje swoje życie. Motyw śmierci pozwala Morsztynowi na zobrazowanie, w jak tragicznym nastroju znajduje się człowiek, którego uczucie zostało odrzucone przez drugą osobę. Zarówno śmierć, jak i nieszczęśliwa miłość odbierają bowiem radość życia i całkowicie zobojętniają człowieka na to, co go spotyka. Kontrastowe ujęcie motywów śmierci i miłości jest typowe dla twórczości baroku.

Cierpienia młodego Wertera

Tytułowy bohater utworu Goethego odbiera sobie życie pod wpływem kilku różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych, takich jak ogromna wrażliwość, nieumiejętność odnalezienia się w świecie, indywidualizm i odrzucenie miłości przez Lottę. Wszystko to doprowadza Wertera do ostatecznej decyzji o samobójstwie. Paradoksalnie śmierć staje się dla niego wybawieniem, gdyż pozwala mu uwolnić się od egzystencjalnego bólu i ciągłych myśli o ukochanej, które zatruwają jego umysł. Śmierć daje mu wolność i nadzieję, że na tamtym świecie wreszcie będzie mógł połączyć się z Lottą.

Konrad Wallenrod

Śmierć samobójczą wybiera również Konrad Wallenrod. Tytułowy bohater utworu Mickiewicza umiera w sposób heroiczny, nie chcąc dać odebrać sobie życia przez wrogów z Zakonu Krzyżackiego, którzy wydali na niego najwyższy wyrok z powodu zdrady, jakiej się dopuścił. Śmierć symbolizuje jego wielkie poświęcenie na rzecz ukochanej Litwy, a także pokazuje, jak odważnym, niezłomnym i honorowym rycerzem jest Konrad Wallenrod.

Lilie

W „Liliach” Mickiewicza śmierć pojawia się w kilku wymiarach. Jeden z nich odnosi się do zabójstwa na mężu, jakiego dokonuje główna bohaterka ballady – żona. Chcąc ukryć swoją zdradę, odbiera ukochanemu życie, a następnie robi wszystko, aby zataić zbrodnię. Ostatecznie sprawiedliwość i tak ją dosięga, gdyż mąż wychodzi z grobu, na którym kobieta zasiała tytułowe lilie, i poprzez zburzenie budynku zabija żonę oraz swoich braci walczących o jej rękę. W „Liliach” śmierć jest zatem zarówno winą, jak i karą, a jej zadanie to wymierzenie sprawiedliwości zbrodniarce, która sama posłużyła się nią w niecnym celu ukrycia swojej zdrady. Takie ujęcie motywu śmierci obrazuje prostą, ludową moralność, w której obowiązuje zasada „oko za oko, ząb za ząb”.

Anielka

W pozytywistycznej noweli Bolesława Prusa śmierć dosięga najpierw ukochanego psa tytułowej bohaterki, którą dodatkowo załamuje choroba matki i obłudne zachowanie ojca, doprowadzające do utraty całego rodzinnego majątku. Kiedy śmierć spotyka matkę tytułowej bohaterki, która umiera po długiej i ciężkiej chorobie, fakt ten dobija Anielkę i sprawia, że dziewczynka podupada nie tylko na zdrowiu psychicznym, ale też fizycznym. Wszystko to wyniszcza ją i w konsekwencji doprowadza do utraty życia. W „Anielce” śmierć jest czymś niesprawiedliwym, co w związku z błędami dorosłych spotyka niewinną dziewczynkę. Za jej pomocą Prus pokazuje, jak trudny los czekał dzieci w XIX wieku, które były całkowicie uzależnione od dorosłych i często ponosiły konsekwencje ich błędów.

Janko Muzykant

Z motywem śmierci w odniesieniu do dziecka mamy również do czynienia w „Janku Muzykancie”. Nowela Henryka Sienkiewicza opisuje tragiczny los tytułowego bohatera, który chcąc realizować swój wielki talent muzyczny, zostaje posądzony o kradzież skrzypiec i z tego powodu zakatowany. Śmierć wynikająca z pobicia obrazuje zacofanie wiejskiej społeczności w XIX wieku, symbolizuje tragiczny los tamtejszych dzieci i jest oskarżeniem wobec ludzi, którzy nie dbają o to, aby podnieść poziom życia na prowincji. Tak jak w przypadku Anielki, śmierć Janka Muzykanta jest niesprawiedliwa i ma za zadanie wzruszyć czytelnika, pobudzając jego empatię.

Gloria Victis

Nowela Elizy Orzeszkowej opisuje heroiczną i pełną patosu śmierć powstańców styczniowych, którzy w nierównej walce z Imperium Rosyjskim oddają życie z myślą o ojczyźnie. Ich ofiara ma dać zwycięstwo rodakom, dlatego żaden z powstańców nie waha się, aby ją złożyć. Orzeszkowa opisuje ich śmierć w sposób nad wyraz podniosły i patetyczny, dokonując w ten sposób ich heroizacji. Autorka stara się pokazać, że śmierć powstańców nie była bezpodstawna i miała głęboki, martyrologiczne sens, więc należy oddać im najwyższą cześć i chwałę.

Siłaczka

W młodopolskiej „Siłaczce” śmierć spotyka tytułową bohaterkę – Stanisławę Bozowską – która umiera na tyfus. Choroba dopadła ją z powodu skrajnie biednego i niehigienicznego życia będącego efektem jej wielkiego poświęcenia na rzecz wiejskiej społeczności. Przed śmiercią Stanisława cały swój czas ofiarowała chłopskim dzieciom i uczyła ich za darmo, mieszkając w zimnej, ciasnej i wilgotnej izbie, co wraz z przepracowaniem zrujnowało jej zdrowie. Śmierć Stanisławy wynika więc z jej idealizmu, empatii i chęci udzielenia bezinteresownej pomocy tym, którzy jej potrzebują. Jest to śmierć niesprawiedliwa i wzruszająca, którą można traktować jako ofiarę złożoną na ołtarzu walki o lepsze jutro dla najniższych warstw społecznych.

Padlina (Charles Baudelaire)

„Padlina” to nieco szokujący, turpistyczny liryk, który jest opisem rozkładającego się ciała. Przedstawiając makabryczny obraz trupa, podmiot liryczny zdaje się wykazywać niezdrową fascynację śmiercią. Traktuje ją jako coś, co bez względu na urodę doczesnego ciała spotka każdego człowieka, nawet spacerującą z nim ukochaną kobietę, czego nie omieszka jej oświadczyć. W „Padlinie” śmierć zostaje ukazana w wymiarze czysto fizycznym, jako gnijący trup, dlatego można stwierdzić, że autor oddziela ją od wszystkich duchowych i niematerialnych wartości związanych z ludzkim życiem.

Chłopi

W młodopolskiej powieści Władysława Reymonta śmierć przychodzi po trzech bohaterów: Kubę, Agatę i Macieja Borynę. Ten pierwszy umiera w wielkich męczarniach, wykrwawiając się w stodole z powodu postrzału w nogę. Autor ukazuje tę chwilę w sposób naturalistyczny, bez emocji opisując gehennę mężczyzny i szczegółowo przedstawiając krwawy oraz bolesny proces amputacji kończyny, która i tak kończy się śmiercią. Z kolei Agata umiera w łóżku po długim wyczekiwaniu na swoje ostatnie tchnienie, zaś Boryna ponosi symboliczną śmierć na polu, co stanowi zwieńczenie jego chłopskiej egzystencji. Każda z opisanych śmierci wpisuje się w naturalistyczny wymiar „Chłopów” Reymonta i udowadnia, że bohaterowie powieści są integralną częścią natury, dla których śmierć jest czymś normalnym.

Rozdziobią nas kruki, wrony…

Nowela Stefana Żeromskiego ukazuje tragiczną historię Szymona Winrycha – chłopa biorącego udział w powstaniu styczniowym, który zostaje schwytany i bestialsko zamordowany przez Rosjan. Zaborcy zabijają go w bezlitosny sposób, a narrator dokładnie opisuje jego makabryczne męczarnie, aby następnie zaprezentować obraz ciała Winrycha rozrywanego przez tytułowe ptaki. Naturalistyczna śmierć Szymona obdziera go honoru i przyczynia się do deheroizacji jego osoby, zaś jego rozszarpywane przez kruki i wrony zwłoki symbolizują ówczesną sytuację Polski, która pod koniec XIX wieku również była rozszarpywana, tyle że przez zaborców.

Ludzie bezdomni

W powieści Stefana Żeromskiego motyw śmierci obserwujemy za sprawą inżyniera Korzeckiego, który odbiera sobie życie. Decyduje się na ten krok, ponieważ nie potrafi odnaleźć się w społeczeństwie i nie umie pogodzić się z niesprawiedliwością społeczną oraz wyzyskiem najniższych warstw społecznych. Niemoc i bierność wobec problemów doprowadzają Korzeckiego na skraj załamania i kończą się samobójstwem. Jest to śmierć strachliwego i niezrozumiałego przez świat samotnika oraz idealisty niezdolnego do radzenia sobie z trudami życia doczesnego, który za wszelką cenę chce od nich uciec. Los Korzeckiego może być również symbolem słabości polskiego społeczeństwa w obliczu niesprawiedliwości i nierówności społecznych.

O, przyjdź! (Korab-Brzozowski)

Dekadencki wiersz Stanisława Koraba-Brzozowskiego jest bezpośrednim zwrotem do śmierci, która ulega personifikacji, gdyż posiada włosy i przywdziewa jesienną szatę. Z tego względu, jak również z uwagi na nad wyraz pieszczotliwy sposób jej opisu, początkowo wydaje się, że podmiot liryczny kieruje swoje słowa do ukochanej kobiety. Dopiero ostatnia zwrotka całkowicie zmienia postać rzeczy i uświadamia odbiorcy, że wiersz „O, przyjdź!” nie jest lekkim i pogodnym lirykiem miłosnym, ale rozpaczliwym wołaniem o wybawienie, jakim dla podmiotu lirycznego jest śmierć. W dekadenckim wierszu Stanisława Koraba-Brzozowskiego motyw śmierci obrazuje rozczarowanie światem, zmęczenie życiem i chęć odejścia ze świata żywych.

Dziewczynka z zapałkami

Wzruszającą śmierć małej, biednej dziewczynki przedstawia klasyczna baśń Hansa Christiana Andersena. Główna bohaterka umiera z wyziębienia w noc sylwestrową, sprzedając zapałki i chcąc w ten sposób zarobić na życie. Jej niesprawiedliwa śmierć dogłębnie porusza czytelnika i jednocześnie pokazuje, że tuż obok żyją ludzie samotni i biedni, którzy bez naszej pomocy nie są w stanie poradzić sobie z trudami dnia codziennego. Jeśli im jej nie udzielimy, tak jak nie zrobili tego nieczuli na los dziewczynki przechodnie, może to się skończyć dla nich tragicznie.

Chłopcy z Placu Broni

Powieść Ferenca Molnara przedstawia śmierć wątłego i nieśmiałego, ale bardzo odważnego chłopca o imieniu Nemeczek. W trakcie obrony tytułowego Placu Broni przed Czerwony Koszulami to właśnie on wykazuje się największym heroizmem i poświęceniem, mimo że wcześniej inni chłopcy gardzili nim i traktowali jak przysłowiowe piąte koło u wozu. W wyniku szeregu trudnych i niebezpiecznych akcji Nemeczek znacznie podupada na zdrowiu, lecz mimo to ostatkiem sił angażuje się w decydują bitwę i przechyla szale zwycięstwa na korzyść swojej drużyny. W wyniku choroby i wycieńczenia ponosi jednak śmierć, która odciska ogromne piętno na pozostałych członkach drużyny Chłopców z Placu Broni, uświadamiając im, że nie należy oceniać drugiego człowieka po pozorach i traktować go z góry. Heroiczna śmierć Nemeczka symbolizuje najwyższe wartości moralne, takie jak honor, przyjaźń, lojalność i odwaga, a zarazem wzrusza czytelnika i pokazuje, że nigdy nie powinno się przekreślać drugiego człowieka, bo później można tego srogo żałować.

Elegia o chłopcu polskim (Baczyński)

W wierszu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego matka młodego żołnierza mówi o śmierci swojego dziecka, które zostało wysłane na wojnę. Zrozpaczona kobieta opłakuje dramatyczny los syna walczącego na froncie, uświadamiając odbiorcy, że dosięgnęła go śmierć, lecz nie wiadomo, czy z powodu kuli wystrzelonej przez wroga, czy przez pęknięcie serca. „Elegia o chłopcu polskim” ukazuje bezsensowne i pełne cierpienia umieranie młodego człowieka, który zamiast realizować swoje plany życiowe, ginie na wojnie.

Pieśń o żołnierzach z Westerplatte (Gałczyński)

Wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego przedstawia heroiczną śmierć obrońców Westerplatte, którzy 1 września 1939 ofiarowali swoje życie w walce za ojczyznę. Podmiot liryczny wskazuje, że mimo iż zostali pokonani przez niemieckiego wroga i umarli w obronie Polski, to w istocie odnieśli moralne zwycięstwo. Ich śmierć to symbol ogromnej odwagi, bohaterstwa, wielkiego poświęcenia i oddania żołnierzy wobec spraw narodowych. W „Pieśni o żołnierzach z Westerplatte” daje się zauważyć wyraźną gloryfikację śmierci obrońców Westerplatte, których postawa bez wątpienia jest heroiczna.

Śmierć poety (Gałczyński)

Motyw śmierci w utworze „Śmierć poety” został ujęty w nieco przewrotny i ironiczny sposób. Okazuje się bowiem, że tytułowa śmierć poety stała się przyczyną radości jego rodziny i znajomych, którzy bynajmniej nie opłakują zmarłego. Co więcej, jego odejście staje się nawet źródłem radości i łez szczęścia, jednak koniec końców jego duszę unoszą aniołowie, co może podpowiadać, że wędruje ona do nieba. Motyw śmierci w wierszu Gałczyńskiego ma groteskowy charakter, a reakcje na nią są skrajnie różne od tego, jak ludzie powinni zachowywać się wobec zgonu drugiego człowieka.

Rozbieranie do snu (Grochowiak)

Wiersz Stanisława Grochowiaka opisuje spersonifikowaną śmierć, która układa człowieka do snu i jednocześnie rozmawia z nim. Z jednej strony wydaje się ona nieodgadniona i mroczna, a z drugiej charyzmatyczna i pociągająca. Z całą pewnością ma natomiast pełną kontrolę nad człowiekiem i zaistniałą sytuacją, co objawia się poprzez przemilczenie jego pytań i bezemocjonalne przybijanie gwoździ do trumny. Brak odpowiedzi na postawione przez człowieka pytania jest dowodem na ślepotę i brak litości śmierci, dla której wartości materialne, ludzkie ambicje i osobiste cele człowieka nie mają żadnego znaczenia. Motyw śmierci w „Rozbieraniu do snu” ma zatem pokazać, że wobec niej każdy z nas jest równy, a chwila jej nadejścia to niechybny koniec wszystkiego, co mamy i czym jesteśmy.

Dżuma

Powieść Alberta Camus prezentuje bezsensowną i absurdalną śmierć wynikającą z epidemii, która nawiedziła afrykańskie miasto Oran. Początkowo jest ona czymś niezwykłym, co wywołuje w ludziach ogromne emocje, lecz z czasem staje się czymś powszechnym, do czego mieszkańcy powoli się przyzwyczajają. W „Dżumie” śmierć jest ślepa i niesprawiedliwa, gdyż spotyka tak niewinne osoby jak chociażby bezbronne dziecko o imieniu Filip. Albert Camus przedstawia różne reakcje na tę tragedię, począwszy od heroicznej walki z nią, poprzez poddanie się, skończywszy na korzystaniu z niej. Niektóre interpretacje traktują śmierć w „Dżumie” jako symbol zła lub wojny, co znajduje swoje uzasadnienie.

Medaliony

Motyw śmierci pojawia się w każdym opowiadaniu składającym się na cykl „Medaliony”. Z uwagi na okrucieństwa wojny stała się ona tak powszechna, że nie wywołuje większych emocji i traktowana jest jak coś normalnego i powszedniego. Raz śmierć jest narzędziem w rękach niemieckich oprawców, którzy wykorzystują ją do zniewolenia więźniów, zastraszania i eksterminowania ich, a dla nich jest największym zagrożeniem, przed którym muszą uciekać wszelkimi dostępnymi metodami. Jej powszechność sprawia, że ludzie przestają kierować się moralnością, uczuciami lub rozumem, gdyż jedyne, na czym im zależy, to w przypadku więźniów przeżycie, a w przypadku katów – zabicie lub zastraszenie Żydów, Polaków, Romów i Cyganów. Codzienne obcowanie ze śmiercią degeneruje ludzi pod względem etycznym i doprowadza do powszechnego zobojętnienia na cierpienie i los drugiego człowieka.

Zdążyć przed Panem Bogiem

Dla Żydów organizujących powstanie w getcie warszawskim śmierć jest sposobem na honorowe i godne pożegnanie się z życiem. W heroiczny sposób umierają z bronią w ręku, wiedząc, że nie mają żadnych szans na pokonanie lepiej uzbrojonego i silniejszego, niemieckiego wroga. Więźniowie getta kierują się taką samą motywacją, gdy popełniają zbiorowe samobójstwo obok bunkra przy ulicy Miłej 18. W „Zdążyć przed Panem Bogiem” pojawia się zatem motyw śmierci świadomej, do której bohaterowie dążą z własnej woli, argumentując swoją decyzję chęcią zachowania godności i honoru. Śmierć jest wybawieniem również dla niemowląt, które są zabijane tuż po urodzeniu w celu uniknięcia gehenny ze strony Niemców. Warto też przypomnieć o zatrważających obrazach śmierci głodowej doprowadzającej więźniów do całkowitego wycieńczenia i powolnej utraty życia. Wszystko to składa się na zatrważający obraz śmierci, która dla wielu Żydów z getta jest nadzieją i szansą na ucieczkę z piekła Holocaustu, a nie zagrożeniem.

Wywiad (Miron Białoszewski)

„Wywiad” Mirona Białoszewskiego jest bezpośrednim nawiązaniem do średniowiecznej „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze śmiercią”; oba dzieła są zbudowane na zasadzie dialogu podmiotu lirycznego z kostuchą i opisują zachowanie człowieka w jej obliczu. U Białoszewskiego śmierć nie przyjmuje jednak postaci odrażającego kościotrupa z kosą w ręku, ale zwykłej kobiety, która emanuje spokojem i opanowaniem. Wręcz machinalnie i całkowicie bezemocjonalnie wykonuje swoje zadanie i zgodnie z jego pragnieniem, odbiera podmiotowi lirycznemu życie. Na tej podstawie można stwierdzić, że „Wywiad” przedstawia współczesne podejście do śmierci, która ma niewiele wspólnego ze średniowiecznym strachem przed nią. Obecnie tak bardzo przywykliśmy bowiem do niej, że nie robi ona na nas większego wrażenia. Powszechność śmierci w mediach, grach komputerowych i Internecie oraz postęp medyczny doprowadziły do tego, że w dużej mierze „oswoiliśmy” ją i traktujemy ją ze spokojem, tak jak robi to podmiot liryczny w „Wywiadzie” Białoszewskiego.

O psie, który jeździł koleją

Opowiadanie Romana Pisarskiego przedstawia wzruszającą śmierć psa o imieniu Lampo, który ginie pod kołami pociągu, ratując małą dziewczynkę Adele. Zwierzę umiera w heroiczny sposób i ponosi ofiarę, aby żyć mogła mała Adele. Jego śmierć bez wątpienia można określić jako bohaterską i pełną poświęcenia, mimo że Lampo nie jest przecież człowiekiem. Ofiara, jaką złożył, udowodniła, że jest istotą szlachetną i zasługującą na ludzki szacunek, którego niekiedy nie otrzymywał.

O śmierci bez przesady (Szymborska)

Wiersz Wisławy Szymborskiej zatytułowany „O śmierci bez przesady” w typowy dla niej sposób dywaguje nad tym, co ostateczne. Za pomocą ironii pokazuje, że śmierć od zawsze przegrywa z życiem, a do tego jest kapryśna, zrzędliwa i nie chce dać człowiekowi spokoju. Jedyne, co potrafi robić, to odbierać życie, choć nawet nie umie kopać grobów i budować trumien. Jej słabość objawia się poprzez narodziny kolejnych dzieci, kwitnięcie kwiatów czy dożywanie sędziwego wieku przez staruszków. Fakt ukazania śmierci jako pełnej niemocy i zależnej od ludzkiej woli buduje pozytywny i radosny przekaz utworu, który pokazuje, że nawet ostatnie tchnienie nie jest w stanie zniwelować tego, co udało się nam osiągnąć za życia.

Kot w pustym mieszkaniu (Szymborska)

Na przykładzie zachowania kota po śmierci swojej właścicielki Wisława Szymborska przedstawia emocje człowieka po odejściu kogoś bliskiego. Próby zrozumienia i przezwyciężenia tego, co spotkało kota; pretensje o to, że właścicielka odeszła i zostawiła futrzaka sama; pustka i poczucie wyobcowania – wszystkie te uczucia towarzyszą kotu po utracie właścicielki i są dobrze znane wielu ludziom, których bliskich spotkała śmierć. Tak samo jak kot, tak i my na różne sposoby próbujemy poradzić sobie z utratą kogoś z rodziny lub z grona znajomych.

Bracia Lwie Serce

W powieści Astrid Lindgren umierają dwaj kilkunastoletni bracia – Jonatan i Karol. Najpierw w pożarze ginie ten pierwszy, ratując życie bratu, a niedługo potem z powodu choroby umiera ten drugi. Śmierć nie jest jednak końcem wszystkiego, ale początkiem nowego życia w cudownej krainie, gdzie Karol odwdzięcza się Jonatanowi i ginie, chcąc wybawić go z opresji. Zarówno rzeczywista, jak i baśniowa śmierć w cudownej krainie są dowodem bohaterstwa i wielkiego poświęcenia dla drugiego człowieka, jakim wykazali się główni bohaterowie. Fakt, że Jonatan i Karol nie umierają, a przechodzą do innego świata, może świadczyć, iż Astrid Lindgren chciała uświadomić odbiorcom, że śmierć nie oznacza końca wszystkiego i jest początkiem nowej, wspaniałej drogi.

Oskar i pani Róża

Wzruszającą śmierć chorego na białaczkę chłopca możemy obserwować w krótkim opowiadaniu Erica-Emmanuela Schmitta. Pomimo tragicznego losu tytułowy bohater umiera jako człowiek spełniony i szczęśliwy, gdyż dzięki cioci Róży i wierze w Boga przeżywa każdy dzień tak, jakby w ciągu 24 godzin mijało 10 lat. W momencie śmierci jest przekonany, że zrobił wszystko, co mógł, aby przeżyć życie jak najlepiej, dlatego w niepamięć odchodzą wszystkie cierpienia i ograniczenia związane z chorobą. Choć los Oskara jest bardzo trudny, to chłopak nie poddaje się i do ostatniej chwili walczy, aby być szczęśliwym. Jego walka ze śmiercią ma dać nam do zrozumienia, że jeśli tak chory i słaby człowiek jak Oskar potrafi stanąć ze śmiercią twarzą w twarz i żyć tak, aby być na nią gotowym, to tym bardziej my, ludzie zdrowi, powinniśmy prowadzić swoją egzystencję w taki sposób, żeby umrzeć w poczuciu spełnienia.

VN:F [1.9.22_1171]

Oceń artykuł

Rating: 9.5/10 (12 votes cast)
Motyw śmierci w literaturze, 9.5 out of 10 based on 12 ratings

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>