Motyw Żyda / Żydów w literaturze

Żydzi to nacja o bardzo bogatej, długiej i niezwykle trudnej historii, posiadająca barwną i ciekawą kulturę. Z jednej strony Biblia określa go jako Naród Wybrany, a z drugiej strony pojawia się antysemityzm i okres II wojny światowej, który naznacza Żydów wielkim cierpieniem, bezsilnością, śmiercią i okrucieństwem Holocaustu. Losy narodu żydowskiego są na tyle różnorodne i interesujące, a ich sylwetki tak ciekawe i inspirujące, że stali się oni popularnym tematem literackim. Warto zatem prześledzić sposoby ujęcia motywu Żydów na przełomie lat.

Historie egipskie

Starożytnym myślicielem, który często odwoływał się do tematyki judaistycznej, był Apion Gramatyk, twórca m.in. „Historii egipskich”. Trzecia i czwarta część tego dzieła są wyrazem antysemityzmu autora ukazującego Żydów w krytycznym świetle. Apion często sięga po negatywne stereotypy i wręcz potępia przedstawicieli wyznania mojżeszowego, zarzucając im wiarę w złote cielę, nazywając ich ludźmi trędowatymi, kpiąc z ich religii i wyśmiewając żydowskie tradycje związane z obrzeżaniem oraz niejedzeniem wieprzowego mięsa. „Historie egipskie” to starożytny przykład antysemickiej literatury, który odzwierciedla osobiste poglądy autora.

Kupiec wenecki

Jednym z głównych bohaterów komedii Williama Szekspira jest Żyd o imieniu Shylock. Angielski dramaturg przedstawił go jako postać negatywną i czarny charakter, który dla własnego zysku gotów jest na największe niegodziwości. Shylock to bardzo skąpy Żyd, zajmujący się pożyczaniem pieniędzy na lichwiarski procent, a więc żerujący na biedzie i potrzebach innych ludzi. Chęć zysku demoralizuje go tak mocno, że nie waha się zażądać kawałka ciała od swojego dłużnika – Antonia, który nie oddał mu na czas pieniędzy. Ostatecznie jednak chciwość i skąpstwo doprowadzają Shylocka do osobistej tragedii, gdyż przegrywa sprawę sądową z Antoniem i traci cały dobytek, a najbliższa córka odchodzi od niego. Wszystko to pozwala stwierdzić, że w „Kupcu weneckim” pojawia się krytyczne ujęcie motywu Żyda; jego postać jest mocno negatywna i wzbudza w czytelniku niechęć połączoną z politowaniem.

Nie-boska komedia

Wśród rewolucjonistów zaprezentowanych przez Zygmunta Krasińskiego w negatywnym świetle pojawiają się Żydzi, których autor pogardliwie nazywa przechrztami. Opisuje ich jako morderców Chrystusa oraz zwolenników krwawej i tragicznej rewolucji, zamierzających obalić religię chrześcijańską i w jej miejsce wprowadzić judaizm. W „Nie-boskiej komedii” Żydzi kierują się najniższymi instynktami, uciekają się do przemocy, chcą zburzyć ład społeczny i są sprzymierzeńcami brutalnych rewolucjonistów. Takie ujęcie motywu Żyda odpowiada osobistym poglądom Zygmunta Krasińskiego, który był sceptyczny wobec tej narodowości i krytykował ją również w innych swoich dziełach. Może to wynikać z poglądów, jakie wpoił mu ojciec, zaciekły antysemita.

Żydowie polscy

Cyprian Kamil Norwid za pomocą inwokacji kieruje swoje słowa do całego narodu żydowskiego. Poeta podkreśla jego tragiczny los i wskazuje na hardość, odwagę oraz bohaterstwo, które pozwoliły mu przetrwać tysiące lat pomimo wielu przeciwności losu. Norwid zwraca uwagę na umiejętność wzajemnej współpracy Żydów, potrafiących z pokolenia na pokolenie przekazywać swoje odwieczne tradycje pomimo rozproszenia narodu po całym świecie. Jednocześnie podmiot liryczny dziękuje Żydom za wsparcie innych państw, na których terenie żyją wyznawcy wiary judaistycznej. „Żydowie polscy” ilustrują więc motyw Żyda w sposób pozytywny i niemal filosemicki. Żydzi są tu przyjaciółmi i zarazem osobami pokrzywdzonymi, które pomimo tego umieją ofiarować innym swoje wsparcie.

Pan Tadeusz

Przykładem Żyda w „Panu Tadeuszu” jest Jankiel, którego sylwetkę Mickiewicz zaprezentował w pozytywnym świetle. Jankiel jawi się bowiem jako polski patriota identyfikujący się z ojczyzną i działający na jej rzecz; zna polską historię, mówi po polsku i stara się wspierać patriotów walczących o wolność. Żydowski bohater dobrze wywiązuje się nie tylko ze swoich obywatelskich obowiązków, ale również z zawodowych, gdyż jest właścicielem karczmy, którą umiejętnie zarządza i która odgrywa w utworze ważną rolę towarzyską, polityczną i społeczną. Postać Jankiela staje się więc wzorem do naśladowania i stanowi przykład zasymilowanego Żyda potrafiącego połączyć tradycję judaistyczną z polskimi obyczajami.

Lalka

W powieści Bolesława Prusa Żydzi ukazani są jako kupcy zajmujący się przede wszystkim pomnażaniem swojego majątku, czego przykładem jest postać Szlangbauma. Często robią to w sposób agresywny, traktując pieniądze jako najwyższą wartość, o czym świadczy zachowanie wymienionego bohatera, który nawet po odkupieniu sklepu od swojego przyjaciela Wokulskiego bardzo dokładnie sprawdza wszystkie formalności, nie ufając do końca Stanisławowi. Mimo że Żydzi w „Lalce” dążą do asymilacji, tak jak Szlangbaum biorący udział w powstaniu styczniowym, to społeczeństwo polskie odrzuca i nie akceptuje ich. Z tego względu Szlangbaum i Michał Szuman, który również dąży do asymilacji, odwracają się od Polaków i zamykają we własnej społeczności. Wizerunek Żydów w „Lalce” jest niejednoznaczny i – tak jak cała powieść – realistyczny. Z jednej strony są to nad wyraz inteligentni, pracowici i przedsiębiorczy ludzie, a z drugiej wydają się chciwi, traktują pieniądze jak najwyższą wartość i przejmują decydującą rolę w polskiej gospodarce, dlatego biedni Polacy postrzegają ich jak wyzyskiwaczy. Wszystko to składa się na obraz nieudanej asymilacji polskich Żydów, którzy raczej nie z własnej winy nie potrafią uzyskać zaufania polskiego społeczeństwa, bo mimo wszystko dążą do asymilacji, lecz społeczeństwo ich odrzuca.

Kamizelka

W noweli Bolesława Prusa mamy do czynienia z postacią żydowskiego handlarza, który za wszelką cenę dąży do sprzedania swoich towarów z jak największym zyskiem. Gdy narrator zamierza kupić od niego tytułową kamizelkę, ten targuje się bardzo ostro, aby zarobić możliwie najwyższą kwotę. Jest to człowiek chciwy, chytry i przebiegły, dbający w głównej mierze o dobra materialne. Mamy tu zatem odniesienie do stereotypowego obrazu Żyda jako skąpego i zachłannego handlarza.

Placówka

W „Placówce” Bolesława Prusa pojawia się dwóch Żydów: Josel i Jojna Nietoperz. Ten pierwszy jest karczmarzem i postacią całkowicie negatywną, która dla własnego zysku gotowa jest na największe niegodziwości. Josel to człowiek przebiegły, pozbawiony skrupułów i dbający wyłącznie o własne interesy. Udowadnia to wówczas, gdy pożycza Franciszkowi pieniądze i świadomy jego analfabetyzmu, zawiera niekorzystną dla niego umowę stwierdzającą, że jeśli nie spłaci długu, będzie zobowiązany do oddania swoich zwierząt Joselowi. W ten sposób Żyd żeruje na nieszczęściu innych ludzi i ich kosztem dba o własne interesy, dlatego można go określić jako bohatera całkowicie negatywnego, wręcz odrażającego. Zupełnie inną postacią jest drugi Żyd pojawiający się w „Placówce” – Jojna Nietoperz, który pomimo tego, że żyje w biedzie, bezinteresownie niesie pomoc głównemu bohaterowi – Ślimakowi – wspierając go po osobistej tragedii, odzyskaniu zaufania wśród mieszkańców wsi i odbudowaniu swojego dobytku. W utworze Bolesława Prusa motyw Żyda zostaje więc ujęty zarówno w negatywny sposób, na przykładzie przebiegłego i chciwego karczmarza Josela, jak i pozytywny, o czym świadczy sylwetka Jojny Nietoperza.

Nasza szkapa

W „Naszej szkapie” Marii Konopnickiej pojawia się postać Żyda-handlarza, który skupuje od biednej rodziny Mostowiaków kolejne przedmioty z ich dobytku. Sprzedając meble i rodzinne skarby oraz pamiątki, Mostowiakowie chcą zdobyć środki na utrzymanie się przy życiu, gdyż znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, a Żyd im w tym „pomaga”. W tym przypadku słowo „pomoc” wydaje się jednak na wyrost, ponieważ handlarz skupuje wszystkie przedmioty po zaniżonej cenie, dbając nade wszystko o własne interesy. Ostro targuje się z Mostowiakami, mimo że są oni nad wyraz ubodzy, zatem można go nazwać chciwym i skąpym Żydem, który zostaje zaprezentowany w negatywnym świetle.

Mendel Gdański

Pozytywny wizerunek Żyda, który jest tytułowym bohaterem noweli, przedstawia Maria Konopnicka. Prawie siedemdziesięcioletni Mendel Gdański to nad wyraz szlachetny mieszkaniec Warszawy, żyjący w stołecznym mieście od niemal 30 lat. Charakteryzuje go uczciwość, pracowitość i otwartość wobec innych ludzi, dzięki czemu sąsiedzi mocno z nim sympatyzują. Choć czuje się Warszawiakiem i częścią polskiej społeczności, to kultywuje żydowskie tradycje i wyznaje religię judaistyczną, z której jest dumny. W momencie, gdy w Warszawie ma miejsce pogrom Żydów, Mendel Gdański dumnie, z odwagą i honorem przyjmuje akty nienawiści wobec siebie, nie wstydząc się własnego pochodzenia i wyznawanej religii. Na przykładzie pozytywnej sylwetki tytułowego Żyda, który mimo szlachetności, uczciwości, pracowitości i chęci asymilacji z polskim społeczeństwem zostaje przez nie odrzucony, Konopnicka podejmuje temat antysemityzmu i uprzedzeń wobec Żydów, jakie miały miejsce pod koniec XIX wieku. Autorka pochwala postawę Mendla i krytykuje uprzedzenia oraz nietolerancję Polaków dokonujących pogromu.

Meir Ezofowicz

Powieść Elizy Orzeszkowej przedstawia historię polskiego miasteczka Szybowie zamieszkanego przez ludność żydowską i karaimską. Żyją w nim dwa rody: Ezofowiczów i Todrosów, a główny bohater to tytułowy Meir Ezofowicz. Podobnie jak jego przodkowie, tak i on jest wyjątkową indywidualnością dążącą do pojednania polsko-żydowskiego i niemyślącą w sposób stereotypowy. Obca jest mu nienawiść, nietolerancja czy uprzedzenia narodowościowe, dlatego nie widzi niczego złego w związku z karaimką Gołdą, wzięciu w obronę sponiewieranego w szkole chłopca o imieniu Lejbele, odszukaniu osób odpowiedzialnych za spalanie browaru czy sprzeciwie wobec miejscowego mędrca. Meira Ezofowicza spotykają szykany z powodu tolerancyjnej i szlachetnej postawy, dlatego ostatecznie zostaje wyrzucony z lokalnej społeczności, a jego ukochana Gołda zabita. Powieść Elizy Orzeszkowej ilustruje więc motyw Żyda w odniesieniu do pozytywnej postaci tytułowego bohatera, która mimo swojej szlachetności jest szykanowana. W ten sposób autorka zwraca uwagę na nietolerancję wobec odmienności i krytykuje stereotypowe uprzedzenia wobec drugiego człowieka.

O Żydach i kwestii żydowskiej

Eliza Orzeszkowa często odnosiła się do kwestii żydowskiej, o czym świadczy artykuł zatytułowany „O Żydach i kwestii żydowskiej”. Pozytywistyczna pisarka podejmuje w nim temat relacji polsko-żydowskich, podkreślając, że Polacy nie rozumieją kultury i religii judaistycznej, więc jej wyznawców postrzegają w sposób stereotypowy i pełen uprzedzeń. Z tego względu Orzeszkowa proponuje obiektywne podejście do tematu i wyeliminowanie negatywnych przywar Żydów poprzez odpowiednią edukację, tak aby byli oni zainteresowani losem polskiego narodu i nie kierowali się wyłącznie własnym zyskiem materialnym. Jednocześnie pisarka sugeruje, aby z pożytkiem dla społeczeństwa wykorzystać zalety Żydów, takie jak oszczędność, pracowitość, zaradność czy chęć do nauki. Orzeszkowa dzieli Żydów na określone warstwy i wskazuje sposób edukacji każdej z nich, tak aby uległy asymilacji i umiejętnie wkomponowały się w polski naród. Autorka postuluje więc rozsądne podejście do kwestii żydowskiej, które jest pozbawione uprzedzeń i stereotypów, a zarazem pozwala „wykorzystać” Żydów z korzyścią dla całej polskiej społeczności, jak i dla nich samych.

Ziemia obiecana

W powieści Reymonta Żydzi są jedną z narodowości zamieszkujących Łódź w latach 80. XIX wieku. Większość z nich to osoby zachłanne, chciwe i kierujące się wizją zysku finansowego, dla którego gotowe są nawet sprzeniewierzyć się przyjaźni, co pokazuje przykład Moryca Welta planującego przejęcie zakładów należących do jego niegdysiejszego przyjaciela – Karola Borowieckiego. Oszustwa dopuszcza się również Albert Grosman podpalający własny zakład w celu wyłudzenia odszkodowania. Z kolei Grünspan traktuje ślub swojej córki jako sposób na zarobek, zaś Szaja Mendelsohn wyzyskuje pracowników i produkuje tandetne towary, aby osiągnąć jak największy zysk. Podobnie postępuje Grosglik, który mimo ogromnego bogactwa wymaga od swoich pracowników, aby płacili nawet za gaz używany do zagotowania herbaty. Widać więc, że w „Ziemi obiecanej” mamy do czynienia z krytycznym ujęciem Żydów, jako społeczności chciwej, samolubnej i dbającej wyłącznie o własne interesy. Takie przedstawienie motywu ma podkreślić antyurbanistyczną i antykapitalistyczną wymowę powieści.

Wesele

W dość stereotypowy sposób do tematu podszedł Stanisław Wyspiański w młodopolskim dramacie „Wesele”. Pojawia się w nim postać Hersza Singera – właściciela karczmy w Bronowicach, gdzie dzieje się akcja i ma miejsce wesele pary młodej. Mimo że Hersz zasymilował się ze społecznością polską, o czym świadczą jego kontakty z Księdzem i Czepcem, to Polacy są dla niego przede wszystkim źródłem zysku. Czepiec wynajmuje bowiem Żydowi karczmę w zamian za dług, jaki ma mu do spłacenia, a Ksiądz staje się jego wspólnikiem w interesach poprzez uświadomienie Czepcowi konieczności uregulowania zobowiązań finansowych wobec Singera. Hersz postrzegany jest przez mieszkańców wsi przede wszystkim w kontekście pieniędzy, jako człowiek dbający w głównej mierze o własną pomyślność finansową. Ponadto należy nadmienić, że sceptycznie odnosi się on do ślubu małżonków, gdyż uważa, że ich związek jest nienaturalny i wynika nie z prawdziwych uczuć, ale z ówczesnej mody zwanej chłopomanią. Wyspiański zaprezentował więc Żyda w sposób dość typowy, czyli jako człowieka interesującego się głównie sprawami materialnymi, troszczącego się w pierwszej kolejności o swoją pomyślność, zdystansowanego wobec innych ludzi, konkretnego i potrafiącego na chłodno oceniać sytuację.

Noce i dnie

W powieści Marii Dąbrowskiej pojawia się dwóch żydowskich bohaterów: Szymszel i Arkuszowa. Ten pierwszy jest ubogim mężczyzną w średnim wieku, który nie potrafi poradzić sobie z prowadzeniem gospodarstwa, dlatego postanawia zająć się handlem, kupując i sprzedając rozmaite, często zbędne i niewartościowe przedmioty. Szynszel to szlachetny i wdzięczny Żyd, umiejący docenić pomoc drugiego człowieka, co udowadnia wówczas, gdy odpłaca się Niechcicom za przygarnięcie jego rodziny po spaleniu całego dobytku. Pozytywną bohaterką jest również Arkuszowa, która rewanżuje się Barbarze Ostrzeńskiej. Swego czasu Barbara mocno ją bowiem wspierała, więc kiedy Kalinicki zamierza sprzedać Sarbinowo, Żydówka informuje o tym panią Ostrzeńską. Zarówno Arkuszowa, jak i Szynszel to postaci wzbudzające ciepłe uczucia, które bardziej niż o pieniądze dbają o dobre relacje z innymi ludźmi.

Ludzie bezdomni

Lekarzem żydowskiego pochodzenia jest doktor Chmielnicki. W rozmowie z Tomaszem Judymem wspomina on swoją młodość, kiedy często był szykanowany i wyśmiewany z powodu pochodzenia. W ten sposób Żeromski zwraca uwagę na problem antysemityzmu w Polsce na przełomie XIX i XX wieku. Warto również zauważyć, że Chmielnicki to człowiek kierujący się nade wszystko wartościami materialnymi, o czym świadczy fakt, że nie zgadza się z proponowanym przez Judym postulatem leczenia najbiedniejszych. Inne ujęcie motywu Żydów w „Ludziach bezdomnych” pojawia się w odniesieniu do biedoty żyjącej w okolicach ulic Krochmalnej i Ciepłej. Tomasz Judym widzi tam skrajne ubóstwo, brud i choroby, nazywając ten odrażający widok „żydowskim mrowiskiem”. Naturalistyczny obraz ubogich i zaniedbanych Żydów ma wzbudzić w czytelniku litość i zwrócić uwagę na ówczesne problemy i nierówności społeczne.

My Żydzi polscy (Tuwim)

W artykule wydanym w czasie pobytu Juliana Tuwima na emigracji i opublikowanym na łamach londyńskiej gazety „Nowa Polska” pisze on o swojej żydowsko-polskiej tożsamości. Tuwim podkreśla, że co prawda wewnętrznie czuje się Polakiem, choć nie jest to dla niego nobilitacją i powodem do dumy, ale jednocześnie identyfikuje się z Żydami, którzy w czasie powstania tekstu byli eksterminowani przez niemieckich nazistów. Ponadto w kierunku niektórych Polaków wysuwa oskarżenia o antysemityzm i faszyzm, zaś o sobie mówi, że płynie w nim żydowska krew. Mimo wszystko motyw Żyda w artykule Tuwima zostaje wykorzystany przede wszystkim po to, aby odnieść się do gehenny, jaką w czasie II wojny światowej przechodzili polscy Żydzi oraz podjąć dywagacje nad narodową tożsamością poety.

Sztukmistrz z Lublina

Isaak Singer ukazuje barwną rzeczywistość żydowskiej społeczności. Fabuła jest osadzona w Lublinie i Warszawie, a główny bohater to inteligentny, bystry i utalentowany sztukmistrz cyrkowy. Posiada niebywałe umiejętności, którymi potrafi oczarować ludzi, takie jak doskonała sprawność fizyczna, wykonywanie przedziwnych sztuczek i iluzji czy hipnotyzowanie, lecz jego tożsamość kulturowa i obyczaje są dalekie od żydowskich. Jasze Mazur – bo tak ma na imię tytułowy bohater powieści – wyrzekł się bowiem Boga i prowadzi dość niezobowiązujący oraz mało odpowiedzialny tryb życia, mimo że posiada żonę. Ponadto nie ubiera się jak Żyd, nie przestrzega tradycji judaistycznych i wiąże się z wieloma partnerkami. Wszystko to prowadzi do klęski bohatera, który z powodu osobistych tragedii staje się żydowskim pokutnikiem spędzającym całe dnie na modlitwie i studiowaniu judaistycznych ksiąg. „Sztukmistrz z Lublina” zadaje egzystencjalne pytania na temat żydowskiej tożsamości i tego, czy prawdziwym Żydem może nazwać się człowiek niewyznający judaizmu oraz żyjący wbrew żydowskim tradycyjnym.

Rozmowy z katem

Kazimierz Moczarski w swoich „Rozmowach z katem” naszkicował sposób postrzegania i traktowania Żydów przez niemieckich Hitlerowców w czasie Holocaustu. Na podstawie zeznań Jurgena Stroop widać, że Niemcy uznawali wyznawców wiary judaistycznej niemal za zwierzęta, które nie mają prawa do godności i w związku z tym można z nimi zrobić, co się tylko chce. Jurgen Stroop mówi, że Żydzi nie są ludźmi i zostali stworzeni z innej tkanki, innych kości i innej krwi niż „normalny” człowiek. Z tego względu hitlerowski zbrodniarz stwierdza, że on i inni przedstawiciele rasy wyższej – aryjskiej – posiadają moralne prawo, aby wytępić „prawie zwierzęta”, jak nazywa Żydów. Jednocześnie z utworu wyłania się obraz wielkiego heroizmu i cierpienia Żydów, które widoczne jest podczas akcji palenia getta czy w trakcie powstania w getcie, gdzie więźniowie idą na pewną śmierć, chcąc uratować w ten sposób resztki swojej godności.

Campo di Fiori (Miłosz)

W wierszu „Campo di Fiori” Czesław Miłosz porównuje gehennę Żydów w czasie II wojny światowej do aktu spalenia na stosie filozofa Giordano Bruno, który w XVI wieku został zabity za głoszenie herezji. Zarówno włoski humanista, jak i stłoczeni w warszawskim getcie Żydzi spotkali się bowiem z samotnością, niezawinionym cierpieniem i obojętnością ze strony osób postronnych. Miłosz kontrastuje beztroski obraz pogodnego wieczoru, w trakcie którego Warszawiacy bawią się na karuzeli, z dymiącymi murami getta, za którymi odbywa się agonia Żydów. Zaprezentowana w „Campo di Fiori” wizja umierających w całkowicie bezsensowny i bezpodstawny sposób Żydów stanowi oskarżenie wobec bierności, przemocy i nieludzkich zachowań, jakie miały miejsce w trakcie II wojny światowej.

Elegia miasteczek żydowskich (Słonimski)

Wiersz Antoniego Słonimskiego jest sentymentalnym wspomnieniem Polaka o dawnej, żydowskiej rzeczywistości, która przed wojną istniała w całej krasie na terenach Rzeczypospolitej, aby w jej trakcie zostać całkowicie zniszczoną przez Niemców. Utrzymany w nostalgicznym tonie utwór ukazuje barwność i żywiołowość żydowskiego świata, z rozrzewnieniem opisując jego religię, kulturę i obyczaje. Podmiot liryczny żałuje, że Żydzi już nie będą częścią polskiej rzeczywistości, gdyż według niego mocno ją wzbogacali. Osoba mówiąca nie może również pogodzić się ze sposobem, w jaki traktowano Żydów zarówno w czasie wojny, jak i po niej, kiedy bezemocjonalnie zacierano ślady ich obecności.

Medaliony

Medaliony to zbiór wojennych opowiadań Zofii Nałkowskiej, które przedstawiają gehennę Żydów w czasie Holocaustu. Utwór „Kobieta cmentarna” opisuje ich straszną śmierć w kontekście pacyfikacji getta, a także na przykładzie tytułowej bohaterki, która stwierdza, że jeśli Niemcy przegrają wojnę, to „Żydzi nas wszystkich pozabijają”, pokazuje destrukcyjny wpływ hitlerowskiej propagandy na ludzi. Z kolei opowiadanie „Dwojra Zielona” ilustruje pełną heroizmu i cierpienia historię Żydówki próbującej przetrwać koszmar wojny. Widzimy, że aby stało się to możliwe, kobieta musi zachowywać się niemal jak zwierzę, uciekając i chowając się, gdzie się da i jedząc, co tylko się da. „Medaliony” są dziełem dokumentującym tragedię i gehennę setek tysięcy Żydów, którzy zostali skazani na okrutną śmierć wyłącznie z powodu swojego pochodzenia.

Zdążyć przed Panem Bogiem

Utwór Hanny Krall słowami Marka Edelmana opisuje losy Żydów z getta warszawskiego. Rozmówca autorki wspomina, jak setki więźniów wywożono do obozu koncentracyjnego w celu zgładzenia, a dopiero co urodzone dzieci truto i łamano im kończyny, aby zapewnić bezbolesną i szybką śmierć. Znajdziemy także opisy śmierci głodowej, samobójstw, skrajnego niedożywienia czy podpaleń. Z drugiej strony obserwujemy sylwetki ludzi, którzy chcąc uratować swoją godność, świadomie wybierają śmierć, tak jak Janusz Korczak, który mimo możliwości opuszczenia getta zostaje w nim, aby pomagać dzieciom, czy powstańcy z Żydowskiej Organizacji Bojowej, którzy wypowiadają nieposłuszeństwo Niemcom, dobrze wiedząc, że oznacza to samobójstwo z powodu miażdżącej przewagi wroga. Wszystko to składa się na obraz cierpiących, walczących, pełnych heroizmu i skazanych na eksterminację Żydów.

Ballady i romanse (Broniewski)

Wiersz Broniewskiego prezentuje losy obłąkanej Ryfki i Jezusa, których rozstrzeliwują SS-mani. O tym, że mamy do czynienia z małą Żydówką – Ryfką – dowiadujemy się na podstawie słów niemieckiego żołnierza wołającego: „Sie Juden” (wy, Żydzi). Autor obrazuje bezsilność, bezbronność i cierpienie małej Żydówka, która z powodu otaczającej jej śmierci popada w szaleństwo i traci kontakt z rzeczywistością. Wizja niewinnego dziecka miotającego się w amoku po wojennych zgliszczach, a następnie zabijanego w bestialski sposób przez okrutnych SS-manów, jest przerażająca i symbolizuje martyrologie Żydów w czasie II wojny światowej.

Żydom polskim (Broniewski)

„Żydom polskim” Broniewskiego to kolejny liryk ukazujący motyw Żyda w odniesieniu do tragedii II wojny światowej. Poeta mówi o Holocauście, podkreślając heroizm i cierpienie, przez jakie musiały przejść ofiary sponiewierane przez Hitlerowców. Broniewski opłakuje zmarłych, wspomina masowe mordy w komorach gazowych, a niemieckich katów nazywa „psami okrwawionymy”. „Żydom polskim” to wyraz żalu po zabiciu milionów polskich Żydów, którzy z jednej strony są opłakiwani, a z drugiej gloryfikowani i heroizowani przez podmiot liryczny.

Początek

W „Początku” Andrzej Szczypiorski przedstawia losy bohaterów różnych narodowości, w tym Żydów. Na przykładzie ich stosunku do Holocaustu czytelnik obserwuje odmienne postawy wobec zła. Mianowicie jedni bohaterowie są gotowi, aby ryzykować życie i pomagać Żydom, czego przykładem są sędzia Romnicki, Paweł Kryński czy siostra zakonna Weronika, a inni z myślą o własnych korzyściach pośrednio lub bezpośrednio wspierają okrutnych Hitlerowców, tak jak Piękny Lolo, który zarabia poprzez wydawanie Żydów Niemcom czy konfident Bronek Blutman. To, jaką postawę dany bohater przyjmuje wobec Holocaustu, określa jego wizerunek. Za pomocą różnorodności zachowań w stosunku do cierpiących Żydów Szczypiorski pokazuje, że ocena człowieka nie zależy od jego narodowości czy przekonań, dlatego nie każdy Niemiec jest okrutnym mordercą, tak jak nie każdy Żyd ofiarą.

Pianista

„Pianista” Władysława Szpilmana przedstawia agonię Żydów w getcie warszawskim, którzy są traktowani przez SS-manów jak zwierzęta. Autor opisuje częste łapanki, uliczne egzekucje, wywózki i kradzieże majątków więźniów. Wielu Żydów, tak jak główny bohater, traci najbliższą rodzinę i jest zmuszonych do samotnej walki o przetrwanie. Choć najczęściej Szpilman przedstawia Żydów jako ofiary umierające w niewyobrażalnych katuszach, to nie można zapominać, że wśród nich znajdują się również ludzie źli, którzy dla własnych korzyści są gotowi uczestniczyć w zabijaniu swoich rodaków, czego przykładem jest policja żydowska działająca na terenie getta. „Pianista” to jednak przede wszystkim dzieło ukazujące heroizm, samotność i walkę o przeżycie Żyda, który musi uciekać i chować się niczym szczur, aby móc obudzić się kolejnego ranka.

Jeszcze (Szymborska)

„Jeszcze” Wisławy Szymborskiej to kolejny wiersz odnoszący się do agonii Żydów w trakcie II wojny światowej. Podmiot liryczny opisuje transport więźniów Holocaustu, którzy w zaplombowanych wagonów zmierzają na spotkanie z przeznaczeniem. Osoba mówiąca przedstawia ich jako imiona, a nie ludzi z krwi i kości, co wskazuje na ich anonimowość i podpowiada, że stracili ludzką godność. Wisława Szymborska nie tylko pochyla się nad cierpieniem Żydów, ale również zauważa, że tak okrutny los spotkał ich wyłącznie z powodu narodowości. Autorka podkreśla, że imię, miejsce urodzenia czy religia mogą stać się przyczyną śmierci, co z perspektywy dzisiejszego czytelnika wydaje się czymś niewiarygodnym. „Jeszcze” jest zatem lirycznym opisem żydowskiej zagłady, jaka miała miejsce w trakcie II wojny światowej.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *